خلاصه درس فصل ۱۴ علوم هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

یک جاندار تک‌یاخته‌ای با محیط اطرافش تماس دارد؛ بنابراین می‌تواند مواد مورد نیازش را مستقیم از محیط بگیرد و مواد زائد را به همان محیط بفرستد. اما بدن انسان از یاخته‌های فراوانی ساخته شده است و همۀ آن‌ها با محیط بیرون ارتباط ندارند.

مثلاً یاختۀ درون ماهیچۀ پا نمی‌تواند خودش از دستگاه گوارش مواد مغذی بگیرد یا از هوای بیرون اکسیژن دریافت کند. دستگاه گردش مواد نقش رابط را دارد: مواد مغذی و اکسیژن را به یاخته‌ها می‌رساند و کربن دی‌اکسید و مواد زائد را از آن‌ها دور می‌کند. پس فقط رساندن مواد کافی نیست؛ دور کردن مواد تولیدشده در یاخته‌ها هم لازم است.

برای رساندن مواد به سراسر بدن، سه چیز لازم است: چیزی که مواد را حمل کند، مسیری برای حرکت آن و نیرویی که آن را به حرکت درآورد. در انسان، این نقش‌ها را خون، رگ‌ها و قلب بر عهده دارند.

خون مایعی است که مواد را با خود جابه‌جا می‌کند. رگ‌ها لوله‌هایی مرتبط با هم‌اند که خون درون آن‌ها جریان دارد. قلب هم مانند تلمبه، خون را در این مسیر به حرکت درمی‌آورد. می‌توانی این مجموعه را به یک شبکۀ حمل‌ونقل تشبیه کنی؛ وجود بار و راه، بدون عامل حرکت کافی نیست. چون مایع این دستگاه در انسان خون است، به آن دستگاه گردش خون هم می‌گوییم. البته برخی جانوران به‌جای خون، آب را در بدنشان به گردش درمی‌آورند.

قلب فقط ظرفی برای جمع شدن خون نیست؛ تلمبه‌ای ماهیچه‌ای و توخالی است. با هر ضربان، خون را با فشار به درون رگ‌ها و اندام‌ها می‌فرستد. چون رگ‌ها به هم متصل‌اند، خون دوباره به قلب برمی‌گردد و این کار پیوسته تکرار می‌شود؛ چیزی شبیه گردش مایع در یک مسیر به‌هم‌پیوسته.

درون قلب چهار حفره وجود دارد. دو حفرۀ بالایی «دهلیز» و دو حفرۀ پایینی «بطن» نام دارند. قلب یک دهلیز راست و یک دهلیز چپ، و یک بطن راست و یک بطن چپ دارد. حفره‌های بالایی و پایینی به کمک دریچه‌ها با هم ارتباط دارند. برای به‌خاطر سپردن جای آن‌ها، یک طرح ساده بکش: دو فضای بالا برای دهلیزها و دو فضای پایین برای بطن‌ها.

برای رساندن مواد به سراسر بدن، سه بخش با هم همکاری می‌کنند: خون مواد را حمل می‌کند، رگ‌ها مسیر حرکت آن هستند و قلب نیروی حرکت را فراهم می‌کند. قلب را مثل یک تلمبه تصور کن؛ با هر ضربان، خون را به جلو می‌راند و خون پس از طی مسیر رگ‌ها به آن بازمی‌گردد.

درون قلب چهار فضای خالی یا حفره وجود دارد. دو حفرهٔ بالایی دهلیز و دو حفرهٔ پایینی بطن نام دارند؛ بنابراین یک دهلیز و یک بطن در هر سمت داریم. بین دهلیز و بطنِ همان سمت دریچه قرار دارد. دریچه‌ها مانند درهای یک‌طرفه کمک می‌کنند خون در جهت درست پیش برود و به عقب برنگردد.

دیوارهٔ قلب فقط از یک نوع بافت ساخته نشده است. هر بافت کار مشخصی دارد و همکاری آن‌ها قلب را به یک تلمبهٔ زنده تبدیل می‌کند.

• بافت ماهیچه‌ای قلبی: بیشترین بخش قلب را می‌سازد. با منقبض شدن، به خون فشار وارد می‌کند تا وارد سرخرگ‌ها شود.
• بافت پوششی: سطح داخلی حفره‌ها را می‌پوشاند و در ساخته شدن دریچه‌ها هم نقش دارد.
• بافت پیوندی: در اطراف قلب به محافظت از آن کمک می‌کند.

برای به‌خاطر سپردن، سه کار را کنار هم بگذار: «نیرو دادن، پوشاندن، محافظت کردن». اشتباه نکن: دریچه مسیر را یک‌طرفه نگه می‌دارد، اما نیروی اصلیِ راندن خون از انقباض ماهیچه می‌آید.

برای تشخیص سرخرگ و سیاهرگ، اول از خودت بپرس: خون نسبت به قلب به کدام سو می‌رود؟ اگر از قلب دور شود، رگ سرخرگ است؛ اگر به قلب برگردد، رگ سیاهرگ است. پس اسم این رگ‌ها را از روی روشن یا تیره بودن خون حدس نزن.

مثل راه‌های رفت‌وبرگشت یک پایانه، جهت حرکت مهم است. آئورت خون را از قلب به سوی اندام‌های بدن می‌برد و بزرگ‌سیاهرگ‌ها آن را به قلب برمی‌گردانند. رگ‌های ششی هم قلب را به شش‌ها وصل می‌کنند.

قلب علاوه بر این مسیرها، به خون‌رسانی برای بافت خودش نیاز دارد. رگ‌های تاجی یا کرونر این وظیفه را دارند؛ آن‌ها را با رگ‌هایی که خون را برای سراسر بدن جابه‌جا می‌کنند، یکی ندان.

حالا مسیر خون را در دو بخش دنبال کن. در گردش ششی، خون کم‌اکسیژنِ برگشته از بدن، با بزرگ‌سیاهرگ‌ها وارد دهلیز راست می‌شود. سپس از دریچه می‌گذرد و به بطن راست می‌رسد. بطن راست آن را از راه سرخرگ ششی به شش‌ها می‌فرستد تا اکسیژن بگیرد. خونِ پر‌اکسیژن با سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ برمی‌گردد و از دریچه وارد بطن چپ می‌شود.

در گردش عمومی، بطن چپ خون پر‌اکسیژن را وارد آئورت می‌کند تا به اندام‌های بدن برسد. پس از رساندن اکسیژن و مواد مغذی، خون از راه سیاهرگ‌ها به سمت راست قلب بازمی‌گردد.

پس دو مسیر به هم پیوسته داریم: «قلب، شش‌ها، قلب» و «قلب، اندام‌های بدن، قلب». در شکل‌های کتاب، آبی نشانهٔ خون کم‌اکسیژن است؛ خون در واقع آبی نیست. همچنین سیاهرگ ششی، برخلاف بیشتر سیاهرگ‌ها، خون پر‌اکسیژن دارد.

قلب را مثل دو پمپ کنار هم تصور کن. بخش چپ، خون پر‌اکسیژن را از بطن چپ وارد آئورت می‌کند تا به اندام‌ها برسد؛ خون پس از تبادل مواد، با بزرگ‌سیاهرگ‌ها به دهلیز راست برمی‌گردد. این مسیر، گردش عمومی است.

در گردش ششی، خون از بطن راست با سرخرگ ششی به شش‌ها می‌رود، اکسیژن می‌گیرد و با سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ بازمی‌گردد. سپس وارد بطن چپ می‌شود. پس رنگ خون معیار نام‌گذاری رگ نیست! آبی در شکل کتاب فقط نشانهٔ خون کم‌اکسیژن است؛ خون بدن آبی نیست.

یک ضربان قلب شامل انقباض دهلیزها، انقباض بطن‌ها و استراحت عمومی است. هنگام انقباض دهلیزها خون به بطن‌ها می‌رود و هنگام انقباض بطن‌ها وارد سرخرگ‌ها می‌شود؛ در استراحت عمومی، قلب دوباره از خون پر می‌شود.

رگ‌های بدن سه نوع‌اند و هرکدام ساختمان مناسب کار خود را دارند. سرخرگ خون را از قلب دور می‌کند و دیواره‌ای ضخیم و کشسان دارد تا فشار خروج خون از قلب را تحمل کند. سیاهرگ خون را به قلب برمی‌گرداند و دیواره‌اش نازک‌تر و کم‌کشش‌تر است.

سرخرگ‌ها در اندام‌ها شاخه‌شاخه می‌شوند و به مویرگ‌ها می‌رسند. دیوارهٔ مویرگ فقط یک لایهٔ بسیار نازک دارد؛ به همین دلیل مواد می‌توانند از آن عبور کنند و میان خون و یاخته‌ها جابه‌جا شوند. مویرگ‌ها به هم می‌پیوندند و سیاهرگ می‌سازند.

مثل شبکهٔ رساندن کالا، مسیر اصلی کافی نیست؛ باید راه‌های باریکی هم تا نزدیک مصرف‌کننده برسد. حرکت ماهیچه‌های پا نیز به جریان خون در سیاهرگ‌های پا کمک می‌کند.

دو انگشتت را آرام روی سمت شستِ مچ دست دیگر بگذار و کمی جابه‌جا کن تا نبض را پیدا کنی. برای این کار از شست استفاده نکن تا نبض خودِ آن تو را به اشتباه نیندازد.

با هر ضربان، خون با فشار وارد سرخرگ‌ها می‌شود. دیوارهٔ کشسان سرخرگ باز و جمع می‌شود و این تغییر به شکل موج در طول رگ پیش می‌رود. چیزی که زیر انگشت حس می‌کنی همین موج است، نه انقباض قلب در مچ!

چون هر ضربان قلب یک موج نبض ایجاد می‌کند، از شمارش نبض می‌توان تعداد ضربان قلب را فهمید. پس از دویدن، ماهیچه‌ها به اکسیژن و مواد مغذی بیشتری نیاز دارند؛ قلب تندتر کار می‌کند و نبض معمولاً بیشتر می‌شود.

خون فقط یک مایع قرمز ساده نیست؛ نوعی بافت پیوندی است که بخش مایع و بخش یاخته‌ای دارد. بخش مایع را خوناب یا پلاسما می‌نامیم. خوناب بیشتر از آب تشکیل شده و موادی مانند قند، نمک و پروتئین در آن وجود دارند. یاخته‌های خونی در این محیط مایع شناورند.

اگر خون را مانند یک رود در نظر بگیری، خوناب محیط روان آن است و یاخته‌های خونی در آن حرکت می‌کنند؛ البته خودِ خوناب هم مواد محلول را جابه‌جا می‌کند. خون با انتقال مواد، دستگاه‌های مختلف بدن را به هم پیوند می‌دهد؛ مثلاً مواد جذب‌شده از دستگاه گوارش را به دیگر بخش‌ها می‌رساند. کار خون فقط حمل مواد نیست؛ در دفاع از بدن و تنظیم دمای آن هم نقش دارد.

در بخش یاخته‌ای خون، سه گروه با کارهای متفاوت می‌بینیم. یاخته‌های قرمز شبیه سکه‌هایی با وسط فرورفته‌اند و در انتقال گازهای تنفسی، یعنی اکسیژن و کربن دی‌اکسید، نقش دارند. پس برای رساندن اکسیژن به ماهیچه‌های در حال کار، این یاخته‌ها اهمیت دارند.

یاخته‌های سفید تقریباً کروی‌اند و در برابر عوامل بیگانه، مانند میکروب‌ها، از بدن دفاع می‌کنند. گرده‌ها یا پلاکت‌ها بسیار ریزند و شکل مشخصی ندارند؛ آن‌ها در انعقاد خون نقش دارند تا هنگام آسیب رگ، خون کمتری از دست برود. پلاکت‌ها در واقع قطعه‌های یاخته‌ای‌اند.

برای به‌خاطر سپردن نقش‌ها، به سه موقعیت فکر کن: رساندن گازهای تنفسی، مقابله با میکروب و بند آمدن خونِ یک خراش کوچک. هر موقعیت به یکی از این گروه‌ها مربوط است.