خلاصه درس فصل ۱۴ علوم هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

به خورشید، شعلهٔ شمع و لامپ روشن فکر کن. ویژگی مشترکشان این است که خودشان نور تولید می‌کنند. به چنین جسمی «منیر» یا «چشمهٔ نور» می‌گوییم. پس برای تشخیص چشمهٔ نور، فقط نپرس «آیا آن را روشن می‌بینم؟»؛ بپرس «آیا نور را خودش تولید می‌کند؟» مثلاً شمع روشن چشمهٔ نور است، اما شمع خاموش چنین ویژگی‌ای ندارد. در این درس، منظورمان نوری است که با چشم می‌بینیم؛ یعنی نور مرئی.

مداد و کتاب خودشان نور مرئی تولید نمی‌کنند؛ به این جسم‌ها غیرمنیر می‌گوییم. بااین‌حال، بیشتر وقت‌ها آن‌ها را می‌بینیم، چون نور یک چشمه به آن‌ها می‌تابد و بخشی از آن به چشم ما بازمی‌گردد. این برگشت نور را «بازتاب» می‌نامیم. برای دیدن کتاب، مسیر را این‌طور دنبال کن: چشمهٔ نور ← کتاب ← چشم. نکتهٔ اصلی، رسیدن نور از جسم به چشم است. اگر هیچ نوری به کتاب نتابد، کتاب سالم و سر جایش است، اما دیده نمی‌شود.

چشمه‌های نور همیشه به یک شکل دیده نمی‌شوند. خورشید یا لامپی که زیر نورش درس می‌خوانی، برای ما چشمهٔ گسترده است؛ یعنی آن را فقط یک نقطهٔ نورانی نمی‌بینیم. در مقابل، ستاره‌های آسمان شب یا یک لامپ نسبتاً دور، نمونهٔ چشمهٔ نقطه‌ای هستند. «نقطه‌ای» به این معنی نیست که آن جسم واقعاً اندازه ندارد یا حتماً کوچک است. فاصله هم اهمیت دارد: همان لامپی که از نزدیک گسترده دیده می‌شود، از فاصلهٔ کافی دور می‌تواند مانند نقطه‌ای نورانی دیده شود.

شاید روی زمین، مسیر روشنی دیده باشی که نور پس از عبور از شکاف در یا پرده ساخته است. عبور نور از شکافی میان جسم‌های کدر می‌تواند باریکهٔ نور بسازد. جسم کدر اجازه نمی‌دهد نور از خودش عبور کند؛ بنابراین نور از قسمت باز، یعنی شکاف، می‌گذرد. در آزمایش کتاب، مقوای شکاف‌دار روی دهانهٔ چراغ‌قوه قرار می‌گیرد و باریکه روی میز دیده می‌شود. برای پیش‌بینی پهنای باریکه به عرض شکاف توجه کن: شکاف باریک‌تر، باریکهٔ نازک‌تری ایجاد می‌کند.

در اتاق کاملاً تاریک، حتی اگر کتاب درست روبه‌روی تو باشد، آن را نمی‌بینی. برای دیدن، باید نور از جسم وارد چشم شود. بعضی اجسام، مثل شمع روشن، خودشان نور مرئی تولید می‌کنند؛ به آن‌ها چشمهٔ نور می‌گوییم. کتاب و مداد چنین کاری نمی‌کنند و غیرمنیر هستند. آن‌ها وقتی دیده می‌شوند که نورِ چشمه‌ای دیگر را به چشم ما بازبتابانند.

چشمه‌های نور را می‌توان گسترده یا نقطه‌ای در نظر گرفت. خورشید و لامپ نزدیک نمونهٔ چشمهٔ گسترده‌اند؛ اما ستاره یا لامپی که خیلی دور است، برای ما مانند یک نقطهٔ نورانی دیده می‌شود و چشمهٔ نقطه‌ای به حساب می‌آید. پس فاصله هم می‌تواند در نقطه‌ای به نظر رسیدن چشمه نقش داشته باشد.

اگر جلوی چراغ‌قوه مقوایی با یک شکاف باریک بگذاری، نوری که از شکاف می‌گذرد روی میز یک باریکهٔ نور می‌سازد. با باریک‌تر شدن شکاف، باریکه هم نازک‌تر می‌شود. برای دنبال‌کردن مسیر نور روی کاغذ، نازک‌ترین باریکهٔ قابل تصور را پرتو نور می‌نامیم. پرتو یک الگوست؛ نمی‌توان آن را جداگانه ساخت و هر باریکهٔ واقعی شامل تعداد بی‌شماری پرتو است.

به فاصلهٔ پرتوها در جهت حرکتشان دقت کن: در باریکهٔ موازی، پرتوها کنار هم و با فاصلهٔ ثابت پیش می‌روند؛ در باریکهٔ واگرا، از هم دور می‌شوند؛ در باریکهٔ همگرا، به هم نزدیک می‌شوند. برای تمرین همین سه حالت را با چند خط روی کاغذ بکش. اگر از لیزر استفاده می‌کنی، هرگز نور آن را به چشم خود یا دیگران نتابان.

نور در شرایط معمول این آزمایش‌ها، در خط راست منتشر می‌شود. برای نمایش مسیر آن، خطی راست می‌کشیم و با پیکان، جهت حرکت نور را مشخص می‌کنیم. خط بدون پیکان به‌تنهایی نمی‌گوید نور از کدام طرف می‌آید.

برای آزمودن این موضوع، می‌توان در چند مقوای ایستاده، سوراخ‌هایی در یک ارتفاع ایجاد کرد. چراغ‌قوه را پشت مقواها بگذار و جای آن‌ها را طوری تنظیم کن که نور از همهٔ سوراخ‌ها بگذرد و به پرده برسد. حالا یکی از مقواهای میانی را کمی جابه‌جا کن تا سوراخ‌ها هم‌راستا نباشند. لکهٔ نور روی پرده ناپدید می‌شود؛ چون نور برای رسیدن به سوراخ بعدی، مسیرش را کج نمی‌کند. این آزمایش را با چراغ‌قوه انجام بده؛ نگاه‌کردن به نور شدید یا استفاده از لیزر لازم نیست.

دوربین روزنه‌ای یک جعبه با فضای داخلی تاریک است. در یک سمت آن سوراخ کوچکی قرار دارد و در سمت مقابل، کاغذ نیم‌شفاف گذاشته می‌شود تا تصویر روی آن دیده شود. این دوربین برای تشکیل تصویر به عدسی نیاز ندارد؛ روزنه و انتشار مستقیم نور کار اصلی را انجام می‌دهند.

یک جسم روشن را مقابل روزنه تصور کن. نورِ بخش بالای جسم، پس از عبور از روزنه، مستقیم ادامه پیدا می‌کند و به پایین صفحه می‌رسد. نورِ بخش پایین جسم هم به بالای صفحه می‌رسد. بنابراین تصویر وارونه است. برای فهم این اتفاق لازم نیست مسیر همهٔ نورها را رسم کنی؛ دنبال‌کردن مسیر نور از بالا و پایین جسم کافی است. هنگام ساخت یا آزمایش دوربین، منظره‌ای روشن انتخاب کن، اما مستقیم به خورشید نگاه نکن.

مواد در برابر نور رفتار یکسانی ندارند. از پشت شیشهٔ تمیز می‌توان اشیا را واضح دید؛ شیشه نمونهٔ جسم شفاف است. کاغذ پوستی مقداری نور را عبور می‌دهد، اما اشیای پشت آن واضح دیده نمی‌شوند؛ پس نیم‌شفاف است. مقوا جلوی عبور نور را می‌گیرد و کدر است.

وقتی جسم کدری میان چراغ و دیوار قرار بگیرد، بخشی از نور به دیوار نمی‌رسد. چون نور در خط راست حرکت می‌کند، به پشت جسم نمی‌پیچد و آن ناحیه در سایه قرار می‌گیرد. سایه چیزی نیست که جسم آن را تولید یا پرتاب کند؛ ناحیه‌ای است که جسم مانع رسیدن نور به آن شده است. دقت کن «کدر» با «غیرمنیر» یکی نیست: شیشهٔ تمیز از خودش نور ندارد و غیرمنیر است، اما نور را عبور می‌دهد و شفاف است.

برای فهمیدن سایه، اول ببینیم نور از چه چیزهایی عبور می‌کند. شیشهٔ تمیز شفاف است؛ نور را عبور می‌دهد و معمولاً می‌توانی اشیای پشت آن را واضح ببینی. مقوا کدر است؛ جلوی عبور نور را می‌گیرد. کاغذ پوستی نیم‌شفاف است؛ مقداری نور از آن می‌گذرد، ولی تصویر اشیای پشتش واضح نیست. پس روشن دیده شدن پشت یک جسم، به‌تنهایی نشانهٔ شفاف بودن آن نیست؛ وضوح تصویر هم مهم است. برای مقایسه، می‌توانی از پشت این سه وسیله به یک چراغ معمولی نگاه کنی و تفاوتشان را ببینی.

نور در محیطی مانند هوای یکنواخت، در خط راست پیش می‌رود. حالا یک مقوا را میان چراغ و دیوار تصور کن: مقوا بخشی از مسیرهای نور را می‌بندد و پشت آن سایه ایجاد می‌شود. سایه چیزی نیست که مقوا بسازد و بیرون بفرستد؛ نتیجهٔ نرسیدن نور است. اگر نور می‌توانست به‌آسانی دور مقوا بپیچد، پشت آن هم روشن می‌شد. وقتی یک جسم مسطح را موازی دیوار نگه داری، سایه‌اش شکلی شبیه خود جسم دارد، هرچند ممکن است اندازه‌اش متفاوت باشد. دوربین روزنه‌ای هم از همین راست‌خط بودن مسیر نور برای تشکیل تصویر استفاده می‌کند.

همهٔ سایه‌ها مرز یکسانی ندارند. چشمهٔ نقطه‌ای، یا چشمه‌ای که نسبت به فاصله‌اش بسیار کوچک است، سایه‌ای با مرز مشخص ایجاد می‌کند. گذاشتن صفحه‌ای کدر با روزنهٔ کوچک جلوی چراغ هم می‌تواند چنین وضعی بسازد. اما چشمهٔ گسترده از قسمت‌های مختلف خود نور می‌فرستد. پشت جسم کدر، جایی که نور هیچ‌یک از این قسمت‌ها نمی‌رسد، سایه تشکیل می‌شود. در ناحیهٔ کناری، جسم فقط جلوی نور بعضی قسمت‌ها را می‌گیرد؛ این ناحیه نیم‌سایه است. بنابراین نیم‌سایه مقداری روشنایی دارد و باعث می‌شود مرز سایه تیز و کاملاً مشخص نباشد.

سایه فقط روی دیوار اتاق تشکیل نمی‌شود؛ در فضا هم می‌توان آن را دید! اگر ماه میان خورشید و زمین قرار بگیرد و هر سه در یک راستا باشند، سایهٔ ماه می‌تواند روی بخشی از زمین بیفتد. این رویداد خورشیدگرفتگی یا کسوف است. در بخش مرکزی سایهٔ ماه، نور مستقیم خورشید به ناظر نمی‌رسد؛ در نیم‌سایه، فقط بخشی از خورشید پوشیده دیده می‌شود. برای مدل‌سازی، چراغ را خورشید، توپ کوچک را ماه و کرهٔ جغرافیایی را زمین در نظر بگیر. هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکن؛ حتی هنگام گرفتگی، مشاهده فقط با محافظ ایمنی مخصوص خورشید مجاز است.

حالا جای زمین و ماه را در مدل عوض کن: اگر زمین بین خورشید و ماه قرار بگیرد و هر سه در یک راستای مناسب باشند، ماه وارد سایهٔ زمین می‌شود. این رویداد ماه‌گرفتگی یا خسوف است. برای اشتباه نکردن، همیشه بپرس: «سایهٔ چه جسمی روی چه جسمی می‌افتد؟» در کسوف، سایهٔ ماه روی زمین است؛ در خسوف، سایهٔ زمین روی ماه. ماه‌گرفتگی را معمولاً افراد بیشتری می‌بینند، چون از بخش بزرگی از نیمهٔ شبِ زمین که ماه در آسمان آن دیده می‌شود، قابل مشاهده است؛ اما دیدن خورشیدگرفتگی به قرار گرفتن در مسیر سایه یا نیم‌سایهٔ ماه نیاز دارد.

در یک اتاق کاملاً تاریک، حتی یک کتاب سفید را هم نمی‌بینی. با روشن‌شدن چراغ، نور به کتاب می‌تابد و بخشی از آن از سطح کتاب برمی‌گردد. اگر این نور برگشتی وارد چشم تو شود، کتاب را می‌بینی. این برگشت نور همان بازتاب نور است.

پس برای دیدن جسمی که خودش نور تولید نمی‌کند، فقط روشن‌بودن چراغ کافی نیست؛ نور باید به جسم برسد و سپس از آن به چشم برسد. تفاوت کتاب با لامپ روشن همین است: لامپ نور تولید می‌کند، اما کتاب با بازتاب نور دیده می‌شود.

حالا به سطحی مانند آینهٔ تخت فکر کن که صاف و هموار است. اگر یک دسته پرتو موازی به آن بتابد، پرتوهای برگشتی نیز با هم موازی خواهند بود. به این نوع برگشت نور، بازتاب منظم می‌گوییم.

نکتهٔ اصلی، موازی‌ماندن پرتوها با یکدیگر است؛ لازم نیست پرتوها دقیقاً از همان راهی که آمده‌اند برگردند. برای تصور بهتر، چند خط موازی را در نظر بگیر که به سطح آینه می‌رسند و پس از برخورد، همچنان موازی از آن دور می‌شوند. همواری سطح آینه باعث می‌شود نور مانند نور بازتابیده از دیوار در جهت‌های گوناگون پخش نشود.

دستت را روی کاغذ بکش؛ شاید آن را صاف احساس کنی، اما سطح کاغذ زیر میکروسکوپ پستی‌وبلندی‌های زیادی دارد. به همین دلیل، وقتی پرتوهای موازی به آن می‌تابند، از بخش‌های مختلف سطح در جهت‌های متفاوت برمی‌گردند. این حالت بازتاب نامنظم است.

نامنظم‌بودن یعنی نور بازتاب می‌شود، اما پرتوهای بازتاب دیگر همگی موازی نیستند؛ نه اینکه نور اصلاً برنگردد. همین پخش‌شدن نور کمک می‌کند کاغذ یا دیوار روشن را از جایگاه‌های مختلف ببینیم. برای مقایسه، یک پوش‌برگ صاف و یک پوش‌برگ چروکیده را تصور کن: چروک‌ها جهت برگشت نور را در بخش‌های مختلف تغییر می‌دهند.

برای توصیف دقیق مسیر نور، اول نقطه‌ای را پیدا می‌کنیم که پرتو به آینه برخورد می‌کند. سپس در همان نقطه، خطی فرضی عمود بر سطح آینه رسم می‌کنیم. این خط معمولاً با خط‌چین نشان داده می‌شود و خودش پرتو نور نیست.

پرتویی که به سطح می‌رسد، پرتو تابش و پرتویی که از سطح برمی‌گردد، پرتو بازتاب است. زاویهٔ پرتو تابش با خط عمود، زاویهٔ تابش نام دارد؛ زاویهٔ پرتو بازتاب با همین خط نیز زاویهٔ بازتاب است. هنگام اندازه‌گیری با نقاله، حواست باشد زاویه را با خط عمود بسنجی، نه با سطح آینه. این دو زاویه را جابه‌جا گرفتن، خطای رایجی است.

به سطح آینه و کاغذ فکر کن. آینه صاف است، اما کاغذ حتی اگر زیر دستت صاف به نظر برسد، در مقیاس میکروسکوپی پستی‌وبلندی دارد. اگر یک دسته پرتو موازی به آینه برسد، پرتوهای بازتاب هم موازی می‌مانند؛ این حالت بازتاب منظم است. همان دسته پرتو پس از برخورد به کاغذ در جهت‌های مختلف بازتاب می‌شود؛ این حالت بازتاب نامنظم است. پس نامنظم بودن به معنی نداشتن بازتاب نیست! برای مقایسه می‌توانی به پوش‌برگ آلومینیومی صاف و چروکیده نگاه کنی: چروک‌ها جهت بازتاب نور را در بخش‌های مختلف تغییر می‌دهند.

برای دنبال‌کردن مسیر نور، اول نقطه‌ای را پیدا کن که پرتو به آینه برخورد می‌کند. در همان نقطه یک خط فرضی عمود بر سطح آینه رسم کن؛ معمولاً آن را خط‌چین می‌کشیم. پرتوِ رسیده به آینه، پرتو تابش و پرتوِ دورشونده از آن، پرتو بازتاب است. زاویهٔ تابش بین پرتو تابش و خط عمود قرار دارد؛ زاویهٔ بازتاب هم بین پرتو بازتاب و همین خط است. نکتهٔ مهم این است: زاویه‌ها را از خط عمود می‌سنجیم، نه از سطح آینه. مثل اندازه‌گیری قد که باید مبدأ مشخصی داشته باشد، اینجا هم مرجع اندازه‌گیری باید روشن باشد.

اگر باریکهٔ نور را با زاویه‌های مختلف به آینه بتابانیم و هر بار زاویه‌ها را با نقاله بسنجیم، یک رابطهٔ ثابت می‌بینیم: زاویهٔ تابش با زاویهٔ بازتاب برابر است؛ یعنی $i=r$. برای رسم پرتو بازتاب، آن را در طرف دیگر خط عمود و با همان زاویه رسم کن؛ پیکانش باید از سطح دور شود. این قانون فقط برای آینه نیست. روی سطح ناهموار هم در هر نقطه برقرار است، اما خط عمودِ هر بخش جهت متفاوتی دارد. بنابراین پرتوهای موازی در جهت‌های مختلف بازمی‌تابند. پس «بازتاب نامنظم» یعنی تفاوت جهت پرتوها، نه بی‌قانون‌بودن آن‌ها.

وقتی مقابل آینه می‌ایستی، نور از نقطه‌های صورتت به آینه می‌رسد و پس از بازتاب وارد چشمت می‌شود. چشم مسیر این پرتوها را مستقیم به عقب دنبال می‌کند؛ به همین دلیل به نظر می‌رسد نور از نقطه‌هایی پشت آینه آمده است. در نتیجه تصویرت را پشت آینه می‌بینی، نه روی سطح آن. اما پرتوهای واقعی از پشت آینه نیامده‌اند و آنجا جمع نشده‌اند؛ به همین دلیل تصویر را مجازی می‌نامیم. «مجازی» به معنی دیده‌نشدن تصویر نیست؛ تو تصویر را می‌بینی، ولی محل ظاهری آن با مسیر واقعی نور تفاوت دارد.

برای دیدن خودت در آینه، باید نور از تو به آینه برسد و پس از بازتاب وارد چشمت شود. چشم مسیر پرتوهای رسیده را در خط راست دنبال می‌کند؛ به همین دلیل، انگار نور از نقطه‌ای پشت آینه آمده است. اما پرتوهای بازتاب‌شده واقعاً پشت آینه جمع نشده‌اند. این تفاوت، معنای تصویر مجازی است. مثلاً وقتی دستت را جلوی آینه می‌گیری، تصویر دست پشت آینه دیده می‌شود، ولی دستی آنجا نیست. مجازی بودن به معنی دیده‌نشدن یا خیالی بودن تصویر نیست؛ تو آن را می‌بینی، اما نور در محل ظاهری تصویر جمع نمی‌شود.

تصویر در آینهٔ تخت هم‌اندازهٔ جسم است. همچنین فاصلهٔ تصویر تا آینه، با فاصلهٔ جسم تا آینه برابر است؛ فقط جسم جلوی آینه و تصویر پشت آن قرار دارد. پس اگر به آینه نزدیک شوی، تصویرت هم از سمت دیگر به آینه نزدیک می‌شود، نه اینکه بزرگ‌تر شود. آینهٔ تخت می‌تواند مسیر نور را هم تغییر دهد. در پیرابین ساده، دو آینهٔ تختِ موازی نور را هدایت می‌کنند: نور ابتدا از یک آینه و سپس از آینهٔ دیگر بازتاب می‌شود و به چشم می‌رسد. با این دو بازتاب می‌توان اجسام پشت یک مانع را دید؛ مثلاً از پشت یک دیوار کوتاه به آن سویش نگاه کرد.

آینهٔ تخت برای دیدن تصویری هم‌اندازهٔ جسم مناسب است؛ اما گاهی تصویری بزرگ‌تر یا کوچک‌تر می‌خواهیم. اینجاست که آینه‌های کروی به کار می‌آیند. سطح آن‌ها مانند تکه‌ای از پوستهٔ یک کره است، نه یک صفحهٔ صاف. اگر سطح صیقلی و بازتاب‌دهنده، بخش درونی و فرورفته باشد، آینه کاو یا مقعر است. اگر سطح بازتاب‌دهنده، بخش بیرونی و برآمده باشد، آینه کوژ یا محدب است. برای به‌خاطر سپردن شکل‌ها، داخل و بیرون یک قاشق براق را تصور کن؛ البته قاشق فقط یک تشبیه برای شکل سطح است. هنگام تشخیص نوع آینه، به سمت بازتاب‌دهنده نگاه کن، نه پشت آینه. همچنین فعلاً نباید نتیجه بگیری که هر آینهٔ کاو در هر شرایطی تصویر بزرگ‌تر می‌دهد.

آینهٔ کاو می‌تواند نور خورشید را در ناحیه‌ای کوچک جمع کند. در آزمایش کتاب، کاغذ را جلوی آینه جابه‌جا می‌کنیم؛ اندازه و درخشندگی لکهٔ نور تغییر می‌کند. وقتی لکه به کوچک‌ترین اندازه و بیشترین درخشندگی برسد، کاغذ در کانون آینه قرار دارد و تصویر خورشید روی آن تشکیل شده است. این تصویر حقیقی است، چون پرتوهای بازتاب‌شده واقعاً به محل تصویر می‌رسند و تصویر را می‌توان روی کاغذ تشکیل داد. این با تصویر مجازی آینهٔ تخت فرق دارد. نکتهٔ ایمنی: هرگز به خورشید یا بازتاب آن نگاه نکن؛ نور متمرکز می‌تواند به چشم آسیب بزند یا کاغذ را بسوزاند. این آزمایش را فقط با نظارت معلم انجام بده.

داخل یک قاشق براق را تصور کن؛ سطح بازتاب‌دهندهٔ آینهٔ کاو هم به همین شکل فرورفته است. ویژگی مهم این آینه، جمع کردن پرتوهای موازی نور است. نورِ جسمی بسیار دور، مانند خورشید، تقریباً به‌صورت پرتوهای موازی به آینه می‌رسد. پس از بازتاب، این پرتوها به هم نزدیک می‌شوند؛ به این رفتار همگرایی می‌گوییم.

نقطه‌ای که پرتوها در آن به هم می‌رسند، کانون آینهٔ کاو است. تصویر جسم بسیار دور، تقریباً در همین محل و به‌صورت وارونه تشکیل می‌شود. با جابه‌جا کردن پرده و پیدا کردن تصویر واضحِ جسم دور، می‌توان محل تقریبی کانون را یافت. آزمایش با نور خورشید را به‌تنهایی انجام نده؛ نور متمرکز می‌تواند به چشم آسیب بزند یا کاغذ را بسوزاند.

آینهٔ کاو همیشه یک نوع تصویر نمی‌سازد؛ جای جسم نسبت به کانون اهمیت دارد. اگر جسم را بین آینه و کانون بگذاریم، تصویر آن مستقیم، بزرگ‌تر و مجازی دیده می‌شود. مستقیم یعنی تصویر نسبت به جسم سروته نشده است. مجازی یعنی تصویر را در آینه می‌بینیم، اما نمی‌توانیم آن را روی پرده تشکیل دهیم.

حالا کاربرد آینهٔ دندان‌پزشکی روشن می‌شود: دندان‌پزشک آینه را آن‌قدر به دندان نزدیک می‌کند که دندان بین آینه و کانون قرار بگیرد. تصویر بزرگ‌تر، دیدن لکه‌ها و جزئیات کوچک دندان را آسان‌تر می‌کند. پس فقط کاو بودن آینه کافی نیست؛ فاصلهٔ دندان از آن هم باید مناسب باشد.

حالا جسم را از آینهٔ کاو دور کنیم تا بیرون از کانون قرار بگیرد. در این وضعیت، می‌توان با تنظیم جای پرده، تصویری واضح روی آن تشکیل داد. این تصویر حقیقی است؛ یعنی پرتوهای بازتابی واقعاً در محل تصویر به هم می‌رسند. تصویر حقیقی در این آزمایش وارونه است؛ مثلاً نوک شعلهٔ شمع در تصویر رو به پایین دیده می‌شود.

برای تشخیص حقیقی یا مجازی بودن، به بزرگ و کوچک بودن تصویر تکیه نکن. پرسش اصلی این است: «آیا تصویر روی پرده تشکیل می‌شود؟» همچنین نباید نتیجه بگیری که آینهٔ کاو همیشه تصویر بزرگ‌تر می‌دهد؛ ویژگی‌های تصویر آن به جای جسم بستگی دارد. این همان تفاوت مهم میان حالت دندانِ نزدیک و شمعِ بیرون از کانون است.

در آینهٔ کوژ، سطح بازتاب‌دهنده برآمده است؛ مثل پشتِ یک قاشق براق. پرتوهای موازی پس از بازتاب از این سطح، از هم دور می‌شوند؛ این رفتار را واگرایی می‌نامیم. خود پرتوها به هم نمی‌رسند، اما اگر مسیرشان را در ذهن به پشت آینه ادامه دهیم، امتداد آن‌ها در یک نقطه به هم می‌رسد. این نقطه، کانون مجازی آینهٔ کوژ است. فاصلهٔ کانون تا آینه را فاصلهٔ کانونی می‌گوییم.

تصویر در آینهٔ کوژ همیشه مستقیم، کوچک‌تر و مجازی است. با نزدیک و دور کردن جسم هم این سه ویژگی عوض نمی‌شوند. مزیت مهم این آینه، میدان دید وسیع‌تر است؛ یعنی بخش بیشتری از محیط را نشان می‌دهد. برای همین در وسایل نقلیه، فروشگاه‌ها و پیچ‌های تند جاده کاربرد دارد.