خلاصه درس فصل ۱۳ علوم هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

سنگ سخت هم همیشه به همان شکل باقی نمی‌ماند. در گذر زمان، عوامل طبیعی می‌توانند آن را به قطعه‌های کوچک‌تر تبدیل کنند. اگر در این خرد شدن، ترکیب شیمیایی سنگ تغییر نکند، با هوازدگی فیزیکی روبه‌رو هستیم؛ یعنی قطعه‌ها هنوز از همان مادهٔ سنگ اولیه‌اند.

یکی از راه‌ها، یخ زدن آب در شکاف سنگ است. آب هنگام یخ زدن حجم بیشتری می‌گیرد و به دیواره‌های شکاف فشار می‌آورد. با ذوب شدن یخ، آب می‌تواند در شکاف نفوذ کند و دوباره یخ بزند. تکرار این فرایند، شکاف را بزرگ‌تر می‌کند تا سنگ خرد شود. پس عامل مهم، فشار ناشی از افزایش حجم آب هنگام یخ زدن است، نه تغییر جنس سنگ.

یخ تنها عامل هوازدگی فیزیکی نیست. ریشهٔ گیاه با رشد در شکاف سنگ، به اطراف فشار می‌آورد و می‌تواند سنگ را خرد کند. جانوران حفار هم هنگام کندن زمین می‌توانند مواد سست را جدا کنند. سنگ‌های در حال حرکت در رودخانه به هم برخورد می‌کنند و خرد یا ساییده می‌شوند. باد نیز با کوبیدن ذرات همراه خود به سطح سنگ، آن را می‌ساید.

راه دیگری هم وجود دارد: سنگ‌های زیرین زیر فشار وزن لایه‌های بالایی‌اند. اگر فرسایش، لایه‌های بالا را بردارد، فشار کم می‌شود. سنگ زیرین می‌تواند منبسط شود و ورقه‌هایی از آن جدا شوند؛ شبیه جدا شدن لایه‌های پوست پیاز. در همهٔ این نمونه‌ها، معیار اصلی ثابت است: ترکیب شیمیایی تغییر نمی‌کند.

گاهی تغییر سنگ فقط به اندازه و شکل آن محدود نیست؛ مادهٔ سازندهٔ آن هم تغییر می‌کند. این بار با هوازدگی شیمیایی روبه‌رو هستیم. برای تشخیص این دو نوع هوازدگی، از خودت بپرس: «فقط قطعه‌ها کوچک‌تر شده‌اند، یا ترکیب شیمیایی هم عوض شده است؟»

آب باران، کربن دی‌اکسید دارد. وقتی این آب در زمین‌های آهکی نفوذ می‌کند، می‌تواند سنگ آهک را حل کند و در گذر زمان به تشکیل غار کمک کند. واکنش پوستهٔ تخم‌مرغ با سرکه، نمونه‌ای آشنا برای فهم این نوع تغییر است. هوازدگی به تشکیل خاک کمک می‌کند، اما می‌تواند به سنگ‌های ساختمان‌ها و آثار سنگی هم آسیب برساند.

تا اینجا دیدیم سنگ چگونه خرد یا دگرسان می‌شود؛ حالا نوبت جابه‌جایی ذرات است. آب جاری، باد، یخچال و نیروی جاذبه می‌توانند قطعه‌ها را از جای خود حرکت دهند. برای جدا کردن دو مفهوم، به خاطر بسپار: هوازدگی به تغییر سنگ مربوط است و فرسایش با برداشتن و جابه‌جایی مواد همراه است.

سنگ‌های رودخانه هنگام حرکت به هم برخورد می‌کنند. هرچه مسیر حمل بیشتر باشد، معمولاً لبه‌های تیزشان کمتر و شکلشان گردتر می‌شود. اما قطعه‌های درون یخچال کمتر به هم برخورد می‌کنند و معمولاً زاویه‌دار می‌مانند. وقتی رودخانه وارد دریا یا دریاچه می‌شود، ذرات ته‌نشین می‌شوند؛ ابتدا درشت‌ترها و سپس ریزترها. این مرحله، رسوب‌گذاری است.

داستان سنگ با خرد شدن تمام نمی‌شود. ذراتی که در دریا یا دریاچه رسوب کرده‌اند، پس از زمان طولانی می‌توانند به هم متصل شوند و سنگ رسوبی بسازند. سنگ‌ها با گرما و فشار نیز می‌توانند به سنگ دگرگونی تبدیل شوند. اگر سنگ ذوب شود، مواد مذاب پدید می‌آید و با سرد و جامد شدن آن، سنگ آذرین تشکیل می‌شود.

این مسیرها در کنار هوازدگی، حمل‌ونقل و رسوب‌گذاری، چرخهٔ سنگ را می‌سازند. چرخه فقط یک مسیر اجباری ندارد؛ مثلاً سنگ آذرین هم می‌تواند هوازده شود یا دگرگونی پیدا کند. بیشتر این تغییرها بسیار آهسته‌اند؛ بنابراین ممکن است در عمر کوتاه ما دیده نشوند، اما پیوسته رخ می‌دهند.