نمونه سوال فصل ۵ علوم هشتم با جواب

با انقباض یاخته‌های ماهیچه‌ای، ماهیچه کوتاه‌تر و ضخیم‌تر می‌شود. اتصال زردپی به استخوان سبب می‌شود این انقباض بتواند استخوان را جابه‌جا کند. بااین‌حال، استراحت همان ماهیچه برای بازگرداندن استخوان کافی نیست؛ حرکت برگشت به انقباض ماهیچه‌ای در سمت دیگر استخوان نیاز دارد. بنابراین ماهیچهٔ «ب» می‌تواند حرکت مخالف را ایجاد کند (صفحهٔ ۴۵–۴۶). رباط نیز اتصال‌دهندهٔ استخوان‌ها در مفصل متحرک است و نباید با ماهیچه یا زردپی اشتباه گرفته شود (صفحهٔ ۴۳–۴۴). پاسخ: گزینهٔ ۴

پیام‌های گیرنده‌های نوری از راه عصب بینایی به مرکز بینایی در بخش پس‌سری قشر مخ می‌رسند (صفحهٔ ۳۶–۳۷). پیام‌های شنوایی در مرکز شنواییِ بخش گیجگاهی قشر مخ دریافت می‌شوند (صفحهٔ ۳۸). مرکز بویایی نیز در جلوی نیمکره‌های مخ قرار گرفته است (صفحهٔ ۳۹–۴۰). بنابراین ترتیب درست برای بینایی، شنوایی و بویایی، به‌ترتیب پس‌سری، گیجگاهی و جلوی نیمکره‌هاست. پاسخ: گزینهٔ ۲

گیرنده‌های چشایی روی زبان و دیوارهٔ دهان قرار دارند. مواد غذایی پس از حل شدن در بزاق بر این گیرنده‌ها اثر می‌گذارند و باعث ایجاد پیام عصبی می‌شوند؛ تشخیص مزه پس از ارسال پیام به قشر مخ صورت می‌گیرد (صفحهٔ ۳۹–۴۰). احساس نزدیک شدن چراغ با چشم بسته را نمی‌توان به دریافت نور توسط پوست نسبت داد؛ گرمی از محرک‌هایی است که پوست آن را دریافت می‌کند (صفحهٔ ۳۵–۳۶ و ۴۰–۴۱). همچنین یاخته‌های مژه‌دار بخش حلزونی گوش، گیرندهٔ امواج صوتی‌اند، نه گیرندهٔ مزهٔ غذا (صفحهٔ ۳۸). پاسخ: گزینهٔ ۱

هر دو نوع گیرندهٔ نوری شبکیه توانایی تبدیل اثر نور به پیام عصبی را دارند. گیرنده‌های مخروطی در دید رنگی نقش دارند، درحالی‌که گیرنده‌های استوانه‌ای دید سیاه‌وسفید ایجاد می‌کنند. بنابراین، با غیرفعال شدن گیرنده‌های مخروطی و سالم ماندن گیرنده‌های استوانه‌ای، تولید پیام ناشی از نور کاملاً متوقف نمی‌شود و امکان دید سیاه‌وسفید باقی می‌ماند؛ اما تشخیص رنگ‌ها دچار اختلال می‌شود. انتقال محل تبدیل نور به پیام عصبی به مغز نیز مبنایی ندارد. (صفحهٔ ۳۶–۳۷) پاسخ: گزینهٔ ۲

در وضعیت «الف»، حرکت مفصل برخلاف جهت معمول آن گزارش شده است؛ این نشانه با پیچ‌خوردگی مطابقت دارد. در وضعیت «ب»، استخوان از جایگاه خود در مفصل بیرون آمده است؛ بنابراین آسیب از نوع دررفتگی است. در وضعیت «پ»، تخریب غضروفِ ناحیهٔ مفصل گزارش شده که از ویژگی‌های آرتروز است. ملاک تشخیص در این سؤال، نوع تغییر در مفصل است، نه صرفاً وجود آسیب. (صفحهٔ ۴۳–۴۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

ساختار «الف» رباط است، زیرا در مفصل متحرک، استخوان‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند. (صفحهٔ ۴۳–۴۴) ساختار «ب» زردپی است که از ادامهٔ بافت پیوندی ماهیچه در دو سر آن تشکیل می‌شود و معمولاً به استخوان اتصال می‌یابد. (صفحهٔ ۴۵–۴۶) ساختار «پ» غضروف است؛ وجود آن در ناحیهٔ اتصال استخوان‌ها از اصطکاک آن‌ها جلوگیری می‌کند. (صفحهٔ ۴۳) پاسخ: گزینهٔ ۱

استخوان‌ها چندین کار دارند؛ از جمله حفاظت از اندام‌ها، شکل دادن به بدن، کمک به حرکت، ذخیرۀ مواد معدنی و تولید یاخته‌های خونی. اسکلت شامل استخوان‌ها، غضروف‌ها و اتصالات آنهاست و استخوان و غضروف هر دو بافت پیوندی‌اند. همچنین بیشتر استخوان‌ها ابتدا غضروفی هستند و در جریان رشد با جذب موادی مانند کلسیم و فسفر سخت می‌شوند (صفحهٔ ۴۱–۴۲). پاسخ: گزینهٔ ۴

در بویایی، مولکول‌های بودار بر گیرنده‌های موجود در پوشش بینی اثر می‌گذارند و پیام عصبی ایجاد می‌شود. در چشایی نیز مواد غذایی پس از حل شدن در بزاق، گیرنده‌های روی زبان و دیوارۀ دهان را تحریک می‌کنند. در هر دو مسیر، پیام به قشر مخ می‌رود و تشخیص احساس در آنجا صورت می‌گیرد. بنابراین حل شدن در بزاق شرط بیان‌شده برای چشایی است، گیرنده‌های چشایی به زبان محدود نیستند و گیرنده محل تشخیص نهایی بو یا مزه نیست (صفحهٔ ۳۹–۴۰). پاسخ: گزینهٔ ۲

باید سه مرحله را از هم جدا کرد: اثر انرژی امواج صوتی بر مژه‌های گیرنده، تولید پیام عصبی و فرستاده شدن پیام به مرکز شنوایی. در فرض سؤال، دو مرحلۀ نخست سالم‌اند؛ بنابراین گیرنده‌ها همچنان می‌توانند پیام تولید کنند. بااین‌حال، چون مسیر انتقال بسته شده است، پیام حاصل از این گوش به مرکز شنوایی نمی‌رسد. از قطع انتقال پیام نمی‌توان توقف تحریک گیرنده را نتیجه گرفت و انرژی صوتی نیز جایگزین پیام عصبی در مسیر رسیدن به مرکز شنوایی نمی‌شود (صفحهٔ ۳۸). پاسخ: گزینهٔ ۱

حرکت دادن انگشتان با تصمیم فرد، حرکتی ارادی و حاصل فعالیت ماهیچه‌های اسکلتی است. تغییر اندازۀ مردمک و حرکات دستگاه گوارش را ماهیچه‌های صاف انجام می‌دهند؛ اما ماهیچهٔ مسئول تپش قلب از نوع قلبی است. بنابراین ترتیب موردنظر «اسکلتی، صاف، صاف، قلبی» خواهد بود. غیرارادی بودن یک حرکت به‌تنهایی برای تشخیص نوع ماهیچه کافی نیست. (صفحهٔ ۴۴) پاسخ: گزینهٔ ۲

از چهار مورد بررسی‌شده، مفصل بازو و شانه در جهت‌های مختلف حرکت می‌کند، آرنج در یک جهت خاص حرکت دارد و اتصال دنده به ستون مهره‌ها نیز دارای حرکت محدود است. فقط مفصل بین استخوان‌های جمجمه فاقد حرکت است. پس سه مورد از چهار مورد، دست‌کم مقداری حرکت دارند و درصد آن‌ها برابر است با $\frac{3}{4}\times100=75\%$. (صفحه‌های ۴۳ و ۴۴) پاسخ: گزینهٔ ۴

در شبکیه، هر دو نوع گیرندهٔ استوانه‌ای و مخروطی توانایی تبدیل اثر نور به پیام عصبی را دارند. تفاوت آن‌ها در این است که مخروطی‌ها در دیدن رنگ‌ها نقش دارند و استوانه‌ای‌ها دید سیاه‌وسفید ایجاد می‌کنند و فراوان‌ترند. عصب بینایی پیام ساخته‌شده را انتقال می‌دهد، نه اینکه محل تبدیل نور به پیام باشد. (صفحه‌های ۳۶ و ۳۷) در گوش نیز گیرنده‌های مژه‌دار بخش حلزونی با اثر انرژی امواج صوتی بر مژه‌هایشان، پیام عصبی تولید می‌کنند. تقسیم‌بندی سه‌گانه بر اساس حساسیت به رنگ‌های اصلی، مربوط به گیرنده‌های مخروطی است و به گیرنده‌های شنوایی مربوط نیست. (صفحهٔ ۳۸) پاسخ: گزینهٔ ۱