خلاصه درس ۴ قرآن نهم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از خندیدن، فکر کن

اگر چند نفر به کسی بخندند، آیا واقعاً از او بهترند؟ زیاد بودن تعداد مسخره‌کنندگان، نشانهٔ برتری آن‌ها نیست. قرآن یادآوری می‌کند که شاید کسانی که مسخره می‌شوند، از مسخره‌کنندگان بهتر باشند.

در آیهٔ سورهٔ حجرات می‌خوانیم:

لایَسخَر قَومٌ مِن قَومٍ عَسیٰ اَن یَکونوا خَیرًا مِنهُم

یعنی گروهی نباید گروه دیگر را مسخره کند؛ شاید آن‌ها از خودشان بهتر باشند. ما همهٔ ویژگی‌های دیگران را نمی‌شناسیم و از روی ظاهر یا یک اشتباه نمی‌توانیم دربارهٔ ارزش آن‌ها داوری کنیم.

مثلاً ممکن است هم‌کلاسی‌ات هنگام روخوانی کلمه‌ای را اشتباه بخواند. این اشتباه، دلیل کم‌ارزش بودن او یا برتری تو نیست. به‌جای همراه شدن با خندهٔ دیگران، می‌توانی محترمانه کمکش کنی. پیش از خندیدن به دیگری، از خودت بپرس: من از خوبی‌های او چه می‌دانم؟

آغاز سورهٔ فتح

تا حالا شده پس از تلاش زیاد، راهی پیش پایت باز شود و به موفقیتی روشن برسی؟ واژهٔ «فتح» به معنای گشایش و پیروزی است. سورهٔ فتح هم با خبر یک پیروزی آشکار آغاز می‌شود؛ پیروزی‌ای که خداوند به پیامبر عطا کرده است.

ابتدا این عبارت را آرام بخوان:

اِنّا فَتَحنا لَکَ فَتحًا مُبینًا

حالا کلمه‌ها را کنار هم معنا کنیم: «اِنّا» یعنی «ما»، «فَتَحنا» یعنی «گشودیم و پیروزی بخشیدیم»، «لَکَ» یعنی «برای تو» و «مُبینًا» یعنی «آشکار».

پس معنای روان عبارت این است: ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم کردیم. در اینجا، «تو» خطاب به پیامبر است و خداوند بخشندهٔ این پیروزی است. هنگام دوباره‌خوانی، دقت کن چه کسی پیروزی را عطا کرده و چه کسی آن را دریافت کرده است.

دو واژهٔ راهگشا

گاهی شناختن چند واژه، کلید فهمیدن یک جمله است. در این بخش، دو کلید داریم:

• سَکینَة یعنی آرامش؛ مثل وقتی که نگرانی‌ات کمتر می‌شود و دلت آرام می‌گیرد.
• جُنود یعنی لشکریان و جمعِ «جُنْد» است؛ پس آن را به معنای یک سرباز نمی‌گیریم.

حالا این کلیدها را در ترکیب‌های قرآنی به کار ببریم. در «اَنزَلَ السَّکینَةَ»، واژهٔ «اَنزَلَ» یعنی «نازل کرد»؛ بنابراین معنای ترکیب می‌شود: آرامش را نازل کرد.

برای فهمیدن «جُنودُ السَّمٰواتِ وَالاَرضِ» هم جزءبه‌جزء پیش برو: «جُنود» یعنی لشکریان، «السَّمٰوات» یعنی آسمان‌ها و «الاَرض» یعنی زمین. پس معنای کل ترکیب می‌شود: لشکریان آسمان‌ها و زمین.

هنگام ترجمه، هم معنای واژه را به یاد بیاور و هم به مفرد یا جمع بودن آن دقت کن.

آرامش و افزایش ایمان

وقتی نگران هستی، فکر کردن و تصمیم گرفتن برایت سخت‌تر نمی‌شود؟ آرامش کمک می‌کند در برابر سختی‌ها استوارتر بمانی. آیهٔ چهارم سورهٔ فتح هم از آرامشی سخن می‌گوید که خدا به مؤمنان بخشیده است.

بیایید معنای آیه را تکه‌تکه دنبال کنیم:

• «هُوَ الَّذی اَنزَلَ السَّکینَةَ فی قُلوبِ المُؤمِنینَ»: اوست که آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل کرد.
• «لِیَزدادوا ایمانًا مَعَ ایمانِهِم»: تا ایمانی بر ایمان خود بیفزایند؛ یعنی ایمانشان بیشتر شود.
• «وَ لِلّٰهِ جُنودُ السَّمٰواتِ وَالاَرضِ»: و لشکریان آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست.
• «وَ کانَ اللّٰهُ عَلیمًا حَکیمًا»: و خداوند دانا و حکیم است.

رابطهٔ دو بخش اول را ببین: آرامشِ دل، زمینهٔ افزایش ایمان است. ادامهٔ آیه نیز یادآوری می‌کند که قدرت در اختیار خداست و کارهای او از روی دانایی و حکمت است. پس آرامش در این آیه فقط یک احساس خوشایند نیست؛ با استوارتر شدن ایمان پیوند دارد.

کجا مکث کنیم؟

وقتی یک پیام طولانی را با صدای بلند می‌خوانی، مکث در جای مناسب هم نفس‌گرفتن را آسان می‌کند و هم به شنونده کمک می‌کند جمله‌ها را بهتر بفهمد. در خواندن قرآن هم وقف یعنی توقف هنگام خواندن؛ اما جای آن را چگونه پیدا کنیم؟

سه راهنما داریم:

• پایان آیه: علامت شمارهٔ آیه جای مناسبی برای توقف و تازه‌کردن نفس است.
• نشانه‌های وقف: در میان آیه‌های چندجمله‌ای، حروف ریزی مانند «ص»، «ط»، «ج» و «ز» بالای کلمه‌ها دیده می‌شود که به تشخیص جای توقف کمک می‌کنند.
• فاصلهٔ میان جمله‌ها: گاهی نشانهٔ وقف نیست؛ در کتاب آموزش قرآن، میان جمله‌ها فاصله گذاشته‌اند تا جای مناسب مکث را راحت‌تر بشناسی. این جمله‌ها معمولاً با واژه‌هایی مانند «وَ»، «فَ» یا «ثُمَّ» شروع می‌شوند.

پس نبودن نشانهٔ وقف به معنی نبودن جای مکث نیست. هنگام تمرین، به پایان جمله و فاصله‌های متن هم توجه کن.

مکث در پایان آیه

تا حالا شده هنگام بلندخواندن یک متن، نفست کم بیاید؟ اگر جای مناسبی مکث کنی، هم نفست تازه می‌شود و هم ادامهٔ متن را آرام‌تر می‌خوانی. در خواندن قرآن هم بهتر است پیش از شروع، جای توقف را پیدا کنی.

شمارهٔ آیه، پایان آیه را نشان می‌دهد و جای مناسبی برای توقف و تازه‌کردن نفس است. مثلاً در آیات این درس، پس از «اِنَّ اللهَ یُحِبُّ الـمُقسِطینَ» شمارهٔ آیهٔ نهم آمده است. می‌توانی آنجا مکث کنی، نفس بگیری و بعد خواندن آیهٔ بعد را آغاز کنی.

حالا در صفحهٔ آیات، پایان آیهٔ دهم را پیدا کن. هنگام تمرین، تا آنجا آرام بخوان و روی پایان آیه توقف کن. یادت باشد: مناسب‌بودن توقف در پایان آیه، به معنی واجب‌بودن توقف در پایان همهٔ آیه‌ها نیست.

راهنماهای کوچک وقف

گاهی یک آیه چند جمله دارد. لازم نیست برای تازه‌کردن نفس، حتماً تا پایان آیه صبر کنی؛ در میان آیه هم نشانه‌هایی هست که جای مناسب توقف را نشان می‌دهد.

حروف کوچک «ص»، «ط»، «ج» و «ز» که بالای کلمات قرآن نوشته می‌شوند، از نشانه‌های پرکاربرد وقف‌اند. هنگام خواندن، به این راهنماهای کوچک هم توجه کن؛ فقط دنبال شمارهٔ پایان آیه نباش.

برای نمونه، در عبارت «اَلظّآنّینَ بِاللهِ ظَنَّ السَّوءِ ج عَلَیهِم دآئِرَةُ السَّوءِ»، نشانهٔ «ج» پس از «السَّوءِ» راهنمای توقف است. می‌توانی آنجا مکث کنی، نفست را تازه کنی و سپس ادامه بدهی.

این نشانه‌ها شبیه راهنماهای کنار مسیرند: با اینکه کوچک‌اند، کمک می‌کنند مسیر خواندن را بهتر پیدا کنی. حالا در آیات صفحهٔ چهل‌وهشت، یکی از نشانه‌های «ص» یا «ز» را پیدا کن و عبارت پیش از آن را با صدای آرام بخوان.

وقف بدون علامت

فرض کن هنگام خواندن یک آیهٔ بلند، هنوز به شمارهٔ پایان آیه یا علامت وقف نرسیده‌ای؛ آیا باید حتماً تا آخر ادامه بدهی؟ نبودن علامت وقف، به معنی نبودن جای مناسب برای مکث نیست. بعضی آیه‌ها چند جمله دارند و می‌توان در پایان جمله‌های آن‌ها توقف کرد.

در کتاب آموزش قرآن، میان این جمله‌ها کمی فاصله گذاشته‌اند تا راحت‌تر آن‌ها را تشخیص بدهی. آغاز جملهٔ بعد هم می‌تواند کمکت کند؛ جمله‌ها معمولاً با واژه‌ها و حروفی مثل «وَ»، «فَ»، «ثُمَّ»، «حَتّیٰ» و «اِنَّ» شروع می‌شوند.

مثلاً در نمونهٔ صفحهٔ ۴۷، به بخش «حَتّیٰ تَفیءَ اِلىٰ اَمرِ اللهِ» توجه کن؛ «حَتّیٰ» به تشخیص آغاز بخش بعد کمک می‌کند. اما هر جا یکی از این حروف را دیدی، خودکار مکث نکن؛ فاصلهٔ جمله‌ها و کامل‌شدن جملهٔ قبل را هم در نظر بگیر. درست مثل خواندن یک پیام بلند، بهتر است مکث تو میان دو جمله باشد، نه وسط یک جمله.

بخوان، بشنو، دوباره بخوان

تا حالا شده با شنیدنِ خواندنِ درست یک عبارت، خودت هم آن را روان‌تر بخوانی؟ برای تمرین آیات صفحهٔ ۴۸، می‌توانی از همین روش کمک بگیری. در کلاس، تمرین با خواندن برای هم‌گروهی‌ها شروع می‌شود؛ وقتی تنها هستی، این‌طور پیش برو:

• اول خودت بخوان: بخش کوتاهی از آیات را با صدای آرام بخوان. اگر جایی تردید داشتی، آن را برای بررسی به خاطر بسپار.
• بعد گوش بده و زمزمه کن: همان بخش را از کتاب گویا بشنو و با آن آرام همراهی کن. به تلفظ کلمه‌ها و جاهای توقف توجه کن؛ لازم نیست از صدا جلو بزنی.
• دوباره مستقل بخوان: پخش را متوقف کن و همان بخش را جمله‌به‌جمله بخوان. ببین کدام قسمت را حالا روان‌تر می‌خوانی و کجا هنوز به تمرین نیاز داری.

قرار نیست بار اول بی‌اشتباه بخوانی؛ هدف این است که با هر بار شنیدن و دوباره‌خواندن، یک قدم بهتر شوی.

برادری و آشتی

فرض کن دو هم‌کلاسی‌ات قهر کرده‌اند. آیا کافی است بگویی «به من ربطی ندارد»؟ پیام آیه این است که رابطهٔ مؤمنان باید بر پایهٔ برادری و مهربانی باشد؛ پس کمک به آشتی هم اهمیت دارد.

برای فهمیدن آیه، چند واژه را کنار هم بگذار:

• اِخوَة یعنی «برادران»؛ پس اِنَّمَا الْمُؤْمِنونَ اِخْوَةٌ را معنا می‌کنیم: «مؤمنان، فقط با هم برادرند.» منظور این است که با هم برادرانه رفتار کنند، نه با جنگ و نزاع.
• اَصلِحوا یعنی «اصلاح کنید». در عبارت فَاَصلِحوا بَینَ اَخَوَیکُم، منظور این است: «پس میان دو برادرتان آشتی برقرار کنید.»
• وَاتَّقُوا اللهَ یعنی «و تقوای الهی داشته باشید»؛ یعنی در رفتارتان مراقب فرمان خدا باشید.
• لَعَلَّکُم تُرحَمونَ یعنی «تا مورد رحمت قرار گیرید».

پس در مثال قهر دو دوست، می‌توانی بدون طرف‌داری ناعادلانه، کمک کنی آرام با هم گفت‌وگو کنند. این یک نمونهٔ عملی از رفتار برادرانه است.

هیچ‌کس را مسخره نکن

اگر کسی هنگام خواندن در کلاس اشتباه کند، آیا خندیدن دیگران نشان می‌دهد که از او بهترند؟ قرآن یادآوری می‌کند که شاید کسی که مسخره می‌شود، از مسخره‌کنندگان بهتر باشد؛ پس نباید با دیدن یک اشتباه، دیگری را کوچک کنیم.

برای فهم عبارت «لا یَسخَر قَومٌ مِن قَومٍ»، واژه‌ها را کنار هم بگذار: «لا یَسخَر» یعنی «نباید مسخره کند» و «قَوم» یعنی «گروه». در این عبارت، «مِن» را «از» ترجمه نمی‌کنیم؛ در پایان ترجمه، «را» می‌آوریم: یک گروه نباید گروه دیگر را مسخره کند.

عبارت «عَسىٰ اَن یَکونوا خَیرًا مِنهُم» دلیل این سفارش را روشن می‌کند: شاید آنان از اینان بهتر باشند. دقت کن که «مِن» در «مِنهُم» اینجا معنای «از» دارد؛ پس قاعدهٔ قبلی برای همهٔ کاربردهای «مِن» نیست.

در ادامه، زنان هم از مسخره‌کردن یکدیگر نهی شده‌اند. این پیام برای همه است: تفاوت در ظاهر، توانایی یا شیوهٔ حرف‌زدن، مجوز تمسخر نیست.

بدی را ادامه نده

وقتی کسی با ما بدرفتاری می‌کند، شاید دلمان بخواهد همان کار را با او بکنیم؛ اما این واکنش می‌تواند دلخوری را به لجبازی و کینه تبدیل کند. قرآن برای شکستن این زنجیره، پاسخ بهتر به بدی و عفو و گذشت را پیشنهاد می‌کند.

پیام «اِدفَع بِالَّتی هِیَ اَحسَنُ» این است که بدی را با رفتاری بهتر کنار بزنیم، نه با بدیِ تازه. مثلاً اگر هم‌کلاسی‌ات حرف تندی زد، به‌جای توهین بگویی: «این حرفت ناراحتم کرد؛ بیا محترمانه صحبت کنیم.» این پاسخ هم ناراحتی تو را روشن می‌کند و هم دعوا را ادامه نمی‌دهد.

قرآن همچنین با یادآوری اینکه خودمان دوست داریم خدا ما را ببخشد، ما را به بخشیدن دیگران دعوت می‌کند. گذشت یعنی دلخوری را به کینه و انتقام تبدیل نکنیم؛ نه اینکه بدرفتاری را درست بدانیم یا در برابر آزارِ تکراری کمک نخواهیم.

خشم را مهار کن

وقتی عصبانی می‌شوی، ممکن است دلت بخواهد همان لحظه حرف تندی بزنی. اما احساس خشم با رفتار خشمگینانه یکی نیست؛ می‌توانی عصبانی باشی و باز هم رفتارت را کنترل کنی.

قرآن در توصیف افراد باتقوا می‌گوید: «وَالکاظِمینَ الغَیظَ»؛ یعنی خشم خود را فرو می‌خورند. سپس از بخشیدن مردم یاد می‌کند. پس راهکار فقط این نیست که چیزی نگوییم؛ بخشش و تلاش برای آشتی هم اهمیت دارد. در پیام دیگری نیز برای کسی که ببخشد و آشتی کند، پاداش الهی بیان شده است.

مثلاً اگر هم‌کلاسی‌ات دفترت را بدون اجازه بردارد، پیش از واکنش چند نفس آرام بکش. بعد محکم اما محترمانه بگو: «از اینکه بدون اجازه دفترم را برداشتی ناراحت شدم؛ لطفاً دفعهٔ بعد اجازه بگیر.» اگر اشتباهش را پذیرفت، می‌توانی او را ببخشی و برای آشتی قدم برداری. مهار خشم یعنی انتخاب واکنش بهتر، نه نادیده گرفتن حق خودت.

خودت را کم نبین

تا حالا بعد از یک اشتباه با خودت گفته‌ای: «من هیچ کاری را درست انجام نمی‌دهم»؟ این فکر، یک اشتباه را به ارزشِ تمام وجودت ربط می‌دهد؛ در حالی که موفق نشدن در یک کار، به معنای بی‌ارزش بودن تو نیست.

قرآن برای مقابله با خودکم‌بینی می‌گوید: «وَلا تَهِنوا»؛ یعنی سستی نکنید. سپس با «وَلا تَحزَنوا» به ما دلگرمی می‌دهد که در ناراحتی نمانیم. ادامهٔ آیه، با یادآوری ایمان، به مؤمنان امید و قوت قلب می‌دهد؛ نه اینکه اجازه دهد خودشان را برتر از دیگران بدانند یا کسی را تحقیر کنند.

مثلاً اگر در روخوانی قرآن اشتباه کردی، به‌جای «من نمی‌توانم»، بگو: «این بخش را هنوز خوب یاد نگرفته‌ام؛ دوباره تمرین می‌کنم.» ارزش خودت را بشناس و برای بهتر شدن قدم بردار. ناراحت شدن طبیعی است؛ مهم این است که ناراحتی تو را از تلاش بازندارد.