خلاصه درس ۱۱ قرآن نهم؛ درسنامه و نکات مهم

دیدن، همراه با فکر

تا حالا شده از کنار درختی رد شوی، اما تازه وقتی به سایه‌اش نیاز داری، به شاخه‌ها و برگ‌هایش دقت کنی؟ دیدن همیشه با توجه و فکر همراه نیست.

در آیات سورهٔ غاشیه، قرآن ما را به نگاه کردن به شتر، آسمان، کوه‌ها و زمین دعوت می‌کند. پرسش فقط این نیست که «آن‌ها را دیده‌ای؟»؛ باید دربارهٔ چگونگی آفرینش و ویژگی‌هایشان هم فکر کنیم. پس منظور از «یَنظُرونَ» در این آیات، نگاهی گذرا و بی‌توجه نیست؛ نگاهی همراه با دقت و اندیشیدن است.

مثلاً وقتی به شتر نگاه می‌کنی، می‌توانی از ظاهرش فراتر بروی و بپرسی: پاهای پهن آن چگونه به راه رفتنش روی شن کمک می‌کند؟ چنین پرسشی، یک منظرهٔ آشنا را به فرصتی برای شناخت آفرینش و توجه به قدرت و حکمت خدا تبدیل می‌کند.

حالا یکی از این آفریده‌ها را در ذهن بیاور و کمی دقیق‌تر نگاهش کن.

بشنو، بخوان، اصلاح کن

وقتی می‌خواهی تلفظ واژه‌ای تازه را یاد بگیری، شنیدن و تکرار کردن کمک می‌کند. برای روان‌خوانی قرآن هم فقط نگاه کردن به کلمه‌ها کافی نیست؛ باید حرکت‌ها و تشدیدها را ببینی، بخوانی و خواندنت را با الگوی صوتی مقایسه کنی.

این عبارت از صفحهٔ ۱۰۸ را تمرین کن:

وَ جَعَلنَا الَّیلَ لِباسًا ﴿۱۰﴾

ابتدا آرام بخوان و به حرکت‌های حروف توجه کن. روی «ل» در «الَّیلَ» تشدید هست؛ حرف تشدیددار را نباید مثل حرف بدون تشدید بخوانی.

حالا اگر به صوت آموزشی آیات دسترسی داری، عبارت را یک بار با دقت گوش کن و سپس خودت بخوان. می‌توانی با ضبط‌صدای گوشی، صدایت را ضبط کنی و دوباره بشنوی: آیا حرکت یا تشدیدی را جا انداخته‌ای؟ همان بخش را اصلاح کن و دوباره بخوان.

هدف، تند خواندن نیست؛ درست و کم‌کم روان خواندن است. این روش را برای عبارت بعدی هم تکرار کن.

کلیدهای فهم عبارت‌ها

گاهی دانستن معنای چند واژه، مثل داشتن کلید یک در است؛ کمک می‌کند معنای یک عبارت قرآنی را بفهمیم.

در آغاز سورهٔ نبأ، «عَمَّ» از «عَن + ما» ساخته شده و یعنی «از چه». پس «عَمَّ یَتَسآءَلونَ» می‌پرسد: «از چه چیز از یکدیگر می‌پرسند؟» عبارت بعد، «عَنِ النَّبَاِ العَظیمِ»، موضوع پرسش را روشن می‌کند: «از خبر بزرگ».

چند واژهٔ دیگر را هم به خاطر بسپار:

• کَلّا: هرگز چنین نیست.
• ثُمَّ: سپس، باز هم.
• لَم نَجعَل: قرار ندادیم.
• مِهاد: محل آرامش و استراحت.

حالا عبارت «اَلَم نَجعَلِ الاَرضَ مِهادًا» را بخش‌بخش بخوان: «آیا قرار ندادیم / زمین را / محل آرامش و استراحت؟» در فارسی روان می‌گوییم: «آیا زمین را محل آرامش و استراحت قرار ندادیم؟»

به جایی فکر کن که پس از خستگی در آن استراحت می‌کنی؛ این تجربه کمک می‌کند معنای «مِهاد» را به خاطر بسپاری. دقت کن «لَم نَجعَل» به‌تنهایی پرسشی نیست؛ «اَ» در ابتدای عبارت، آن را به پرسش تبدیل می‌کند.

نشانه‌های زمان آینده

فرض کن دوستت می‌گوید «می‌نویسم» و بعد می‌گوید «خواهم نوشت». در جملهٔ دوم، روشن است که نوشتن در آینده انجام می‌شود. در عبارت‌های عربی هم نشانه‌هایی داریم که معنای فعل را به آینده می‌برند.

اگر «سَـ» یا «سَوفَ» پیش از فعل مضارع بیاید، آن را به صورت آینده ترجمه می‌کنیم. «سَـ» به فعل می‌چسبد، اما «سَوفَ» جدا نوشته می‌شود.

مثلاً «یَعلَمُ» یعنی «می‌داند»؛ با اضافه شدن «سَـ»، عبارت «سَیَعلَمُ» یعنی «خواهد دانست». در آیات این درس هم «سَیَعلَمونَ» یعنی «خواهند دانست». دقت کن که علاوه بر زمان، شخص و شمار فعل را هم درست ترجمه کنی: «او خواهد دانست» با «آن‌ها خواهند دانست» فرق دارد.

برای تمرین، «تَعلَمونَ» یعنی «می‌دانید». حالا اگر پیش از آن «سَوفَ» بیاید، در ترجمه چه تغییری ایجاد می‌کنی؟

واژه‌های نگاه و آفرینش

وقتی به آسمان نگاه می‌کنی، ممکن است فقط رنگ آن را ببینی؛ اما گاهی با دقت نگاه می‌کنی و درباره‌اش سؤال می‌پرسی. واژهٔ «یَنظُرونَ» یعنی «می‌بینند، دقت می‌کنند». این واژه کلید فهم دعوت این آیات است.

برای شناخت موضوع پرسش‌ها، این واژه‌ها را هم یاد بگیر:

• اِبِل: شتر
• کَیفَ: چگونه
• خُلِقَت: خلق شد
• رُفِعَت: برافراشته شد
• نُصِبَت: برپا شد
• سُطِحَت: گسترده شد، هموار شد

برای به‌خاطر سپردنشان، چند تصویر ذهنی بساز: شتری که به چگونگی آفرینشش فکر می‌کنی، آسمانی بالای سرت، کوه‌هایی برپا و زمینی گسترده زیر پایت. این تصویرها کمک می‌کنند معنی واژه‌ها را با هم اشتباه نگیری.

فعلاً لازم نیست آیه‌ها را کامل ترجمه کنی؛ کافی است واژه‌های آشنا را پیدا کنی و بفهمی پرسش‌ها دربارهٔ چه چیزهایی هستند.

از واژه به عبارت

حالا واژه‌هایی را که شناختی، کنار هم بگذاریم تا معنای عبارت روشن شود. درست مثل وقتی که واژه‌های یک پیام کوتاه را می‌خوانی: باید بفهمی کنار هم چه می‌گویند، نه اینکه فقط معنای تک‌تکشان را بدانی.

«اَفَلا یَنظُرونَ» یعنی «آیا نگاه نمی‌کنند؟» یا «آیا دقت نمی‌کنند؟». هنگام ترجمه، هم پرسشی‌بودن عبارت را نگه می‌داریم و هم منفی‌بودن آن را.

«اِلَى الاِبِلِ» یعنی «به شتر». پس «اَفَلا یَنظُرونَ اِلَى الاِبِلِ» می‌شود: «آیا به شتر نگاه نمی‌کنند؟»

حالا «کَیفَ خُلِقَت» را ببین: «کَیفَ» یعنی «چگونه» و «خُلِقَت» یعنی «آفریده شد». کنار هم می‌شوند: «چگونه آفریده شد؟» نه «چگونه آفرید؟»؛ چون عبارت دربارهٔ چیزی است که آفریده شده است.

برای عبارت‌های دیگر هم همین راه را برو: اول معنای واژه‌ها را پیدا کن، بعد آن‌ها را به فارسی روان کنار هم بگذار.

نگاهی همراه با اندیشه

ممکن است هر روز آسمان را ببینیم، اما درباره‌اش هیچ پرسشی نکنیم. آیات هفدهم تا بیستم سورهٔ غاشیه ما را از دیدنِ عادی به نگاه کردن همراه با دقت و اندیشه دعوت می‌کنند. معنای پیوستهٔ این آیات چنین است:

• آیا به شتر نگاه نمی‌کنند که چگونه آفریده شده است؟
• و به آسمان که چگونه برافراشته شده است؟
• و به کوه‌ها که چگونه برپا شده‌اند؟
• و به زمین که چگونه گسترده و هموار شده است؟

در سه پرسش پایانی، عبارت «آیا نگاه نمی‌کنند» دوباره نیامده، اما معنای آن همچنان ادامه دارد؛ انگار هر بار از ما می‌خواهد با دقت نگاه کنیم.

تکرار «کَیفَ»، یعنی «چگونه»، مهم است: فقط نام بردن از پدیده‌ها کافی نیست؛ باید دربارهٔ چگونگی آفرینش آن‌ها فکر کنیم. مثلاً وقتی تصویر شتری را می‌بینی، به‌جای گذشتن از کنار آن، بپرس: چه ویژگی‌هایی به زندگی‌اش در بیابان کمک می‌کند؟ چنین پرسشی می‌تواند آغاز توجه بیشتر به آفرینش خداوند باشد.

پیامی دربارهٔ سرانجام انسان

اگر بخواهی برای موضوع «سرانجام نیکوکاران و گناهکاران» یک پیام قرآنی انتخاب کنی، چطور آیهٔ مناسب را پیدا می‌کنی؟ باید معنای آیه با موضوع پیام هماهنگ باشد؛ پیدا کردن یک جملهٔ آشنا کافی نیست.

در سورهٔ انفطار، این دو آیه را کنار هم می‌بینیم:

إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ
وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ

معنای آن‌ها این است: «بی‌گمان نیکوکاران در نعمت‌اند و بی‌گمان گناهکاران در دوزخ‌اند.» «اَبرار» یعنی نیکوکاران و «فُجّار» یعنی گناهکاران. پس این دو آیه برای پیام موردنظر مناسب‌اند، چون سرانجام هر دو گروه را بیان می‌کنند.

در زندگی روزمره هم وقتی بین راست‌گویی و دروغ‌گویی انتخاب می‌کنیم، خوب است فقط به سود همین لحظه فکر نکنیم. این پیام یادآوری می‌کند که رفتار انسان با سرانجام او ارتباط دارد.

همراهی در روزهای تنهایی

تصور کن مدت زیادی از خانواده‌ات دور باشی و ناگهان چیزی به دستت برسد که تو را به باورها و خاطره‌های عزیزت پیوند دهد. برای معصومه آباد و هم‌بندانش، رسیدن قرآن در اسارت چنین معنایی داشت؛ دور آن جمع شدند و اشک ریختند.

راوی می‌گوید: «اگر سال‌ها اینجا با قرآن بمانیم، دیگر تنها نیستیم.» منظورش این نیست که با رسیدن قرآن، درِ زندان باز شد یا سختی‌ها پایان یافت. قرآن برای آنان یادآور همراهی خدا و سرچشمهٔ هدایت و امید بود؛ به همین دلیل، احساس بی‌پناهی و تنهایی‌شان کمتر می‌شد.

گاهی تو هم در یک روز دشوار، با خواندن و فکرکردن به معنای آیه‌ای که می‌شناسی، دلگرم می‌شوی. انس با قرآن یعنی این ارتباط آشنا و مداوم؛ ارتباطی که می‌تواند در دل سختی‌ها به انسان امید بدهد.

از جایزه تا دلگرمی

تا حالا شده کاری را اول برای گرفتن جایزه انجام بدهی، اما بعد خودِ آن کار برایت ارزشمند شود؟ مثلاً ابتدا برای تشویق دیگران کتاب بخوانی، ولی کم‌کم لذت خواندن، انگیزه‌ات شود.

معصومه آباد از جمع‌های قرآنی کودکی‌اش یاد می‌کند؛ پدرش به خواندن زیبا و رسای بچه‌ها جایزه می‌داد و چشم بچه‌ها به سکه‌ها بود. آن روزها تشویق مالی در قرآن‌خواندنشان نقش داشت.

اما در اسارت، دیگر خبری از جایزه نبود. او با صدای بلند سورهٔ حمد را خواند و حتی ترساندن نگهبان‌ها هم مانع ادامهٔ این همراهی با قرآن نشد. در هفته‌های بعد نیز سوره‌هایی را که هم‌بندانش درخواست می‌کردند، برایشان می‌خواند.

تفاوت اصلی، تغییر انگیزه است: حالا تلاوت برای خودش و همراهانش دلگرم‌کننده بود، نه راهی برای گرفتن سکه. این خاطره نشان می‌دهد تشویق بیرونی می‌تواند نقطهٔ شروع باشد، اما انسان ممکن است بعدها ارزش خودِ کار را بشناسد و با خواست قلبی ادامه‌اش دهد.

ایمان همراه با عمل

چه ارتباطی میان خاطرهٔ پایداری معصومه آباد و آیهٔ پس از آن هست؟ آیهٔ سورهٔ توبه از کسانی سخن می‌گوید که ایمان آوردند، هجرت کردند و با مال و جانشان در راه خدا کوشیدند. سپس آنان را دارای جایگاهی برتر نزد خدا و رستگار معرفی می‌کند. پس پیام آیه فقط دربارهٔ باور قلبی نیست؛ ایمانی است که در انتخاب‌ها و کارهای انسان دیده می‌شود.

هجرت در این آیه، ترک خانه و سرزمین در راه خداست. تلاش با مال و جان هم نشان می‌دهد که این افراد برای ایمانشان هزینه می‌دهند؛ دارایی و توانشان را در راه خدا به کار می‌گیرند.

برای نزدیک‌شدن این معنا به زندگی خودت، به کسی فکر کن که کمک به دیگران را ارزشمند می‌داند و بخشی از پول یا وقتش را هم صرف یاری نیازمندان می‌کند. این مثال، پیوند باور و عمل را روشن می‌کند؛ البته جای همهٔ کارهای بیان‌شده در آیه را نمی‌گیرد.

پس از تلاوت، چه بخواهیم؟

وقتی خواندن قرآن به پایان می‌رسد، چه می‌توانیم از خدا بخواهیم؟ دعای ختم قرآن به ما یاد می‌دهد خواسته‌هایمان را به فهم و عمل پیوند بزنیم.

در آغاز دعا، از خدا می‌خواهیم تلاوت ما را بپذیرد؛ او سخن ما را می‌شنود و از نیت ما آگاه است. سپس می‌خواهیم توبه‌مان را قبول کند؛ یعنی برای بازگشت از اشتباه‌ها به خدای مهربان رو می‌آوریم. درخواست دیگر، راهنمایی به سوی حقیقت و راه درست است. مثلاً اگر پس از خواندن قرآن، میان راست‌گویی و پنهان‌کردن اشتباهمان مردد شویم، این درخواست یادمان می‌آورد که برای انتخاب درست به هدایت خدا نیاز داریم.

در پایان دعا، خدا را از توصیف‌های ناروا پاک می‌دانیم، بر پیامبران درود می‌فرستیم و پروردگار جهانیان را می‌ستاییم. پس پایان تلاوت، فرصتی برای درخواست پذیرش، توبه و هدایت، همراه با ستایش خدا است.

درخواست پذیرش

تصور کن خواندن قرآن را تمام کرده‌ای؛ حالا دوست داری با خدا حرف بزنی. دعای ختم قرآن با این درخواست آغاز می‌شود:

رَبَّنا تَقَبَّل مِنّا اِنَّکَ اَنتَ السَّمیعُ العَلیمُ

یعنی از پروردگار می‌خواهیم آنچه انجام داده‌ایم، از ما قبول کند. «تَقَبَّل مِنّا» درخواست پذیرش است؛ نمی‌گوییم کارمان حتماً پذیرفته شده، بلکه با امید از خدا می‌خواهیم آن را بپذیرد.

در ادامه، خدا را «سَمیع»، یعنی شنوا، و «عَلیم»، یعنی دانا، می‌خوانیم. او درخواست ما را می‌شنود و از نیت و حال ما آگاه است؛ حتی اگر نتوانیم احساسمان را خوب به زبان بیاوریم.

مثلاً وقتی برای خواندن درست قرآن تلاش کرده‌ای، می‌توانی با همین جمله از خدا بخواهی تلاشت را بپذیرد؛ با این توجه که او هم دعایت را می‌شنود و هم از نیتت خبر دارد.

امید به بازگشت

آیا بعد از یک اشتباه، راه جبران بسته می‌شود؟ در دعای ختم قرآن می‌خوانیم:

وَ تُب عَلَینا اِنَّکَ اَنتَ التَّوّابُ الرَّحیمُ

با این درخواست، از خدا می‌خواهیم توبه‌مان را بپذیرد. توبه یعنی از اشتباه برگردیم و برای اصلاح رفتارمان قدم برداریم؛ نه اینکه فقط از کارمان ناراحت باشیم و باز همان را ادامه دهیم.

در این بخش، خدا را «توبه‌پذیر» و «مهربان» می‌نامیم. این دو ویژگی به ما امید می‌دهند که پس از خطا، به‌جای ناامیدی، به سوی او بازگردیم.

مثلاً اگر با حرفی دوستی را رنجانده‌ای، می‌توانی از خدا آمرزش بخواهی، از دوستت عذرخواهی کنی و مراقب باشی دوباره او را نرنجانی. پس امید به مهربانی خدا، همراه با تلاش برای جبران و تغییر رفتار است.

درخواست راهنمایی

گاهی میان چند انتخاب می‌مانیم: «کدام کار درست است؟» مثلاً وقتی خبری دربارهٔ یکی از هم‌کلاسی‌ها می‌شنویم، آن را برای دیگران بفرستیم یا اول از درستی‌اش مطمئن شویم؟ برای انتخاب درست، هم باید حقیقت را بشناسیم و هم بدانیم چگونه رفتار کنیم.

در دعای ختم قرآن می‌خوانیم:

وَ اهدِنا اِلَى الحَقِّ وَ اِلىٰ طَریقٍ مُستَقیمٍ

«اهدِنا» یعنی ما را راهنمایی کن. در این بخش از خدا می‌خواهیم ما را به حقیقت و راه راست هدایت کند. این درخواست فقط برای هنگام خواندن قرآن نیست؛ به تصمیم‌های روزانهٔ ما هم مربوط می‌شود.

در مثال خبرِ هم‌کلاسی، جست‌وجوی حقیقت یعنی بدون بررسی، خبر را درست ندانیم؛ رفتار درست هم این است که خبری تأییدنشده را پخش نکنیم. پس می‌توانیم همراه با دعا، برای شناخت حقیقت و انتخاب کار درست نیز تلاش کنیم.

پاکی، درود و سپاس

تا اینجا در دعا چیزهایی از خدا خواستیم؛ حالا پایان دعا، فرصتی برای ستایش و سپاسگزاری است.

با خواندن «سُبحانَ رَبِّکَ» خدا را از عیب‌ها و توصیف‌های ناروا پاک می‌دانیم؛ یعنی هر نسبتی که انسان‌ها به خدا بدهند، درست نیست. مثلاً نمی‌توان نادانی یا ناتوانی را به او نسبت داد.

سپس با «وَ سَلامٌ عَلَى المُرسَلینَ» به پیامبران درود می‌فرستیم؛ همان فرستادگانی که راهنمای انسان‌ها بوده‌اند. در پایان، با «وَ الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمینَ» سپاس و ستایش خود را نثار خدا، پروردگار همهٔ جهانیان، می‌کنیم.

در زندگی روزانه هم وقتی از نعمت یادگیری یا همراهی خانواده خوشحال می‌شویم، می‌توانیم قدردان کمک دیگران باشیم و خدا را نیز سپاس بگوییم. پس پایان این دعا فقط درخواست نیست: پاک‌دانستن خدا، درود بر پیامبران و سپاس از پروردگار است.

کمک‌گرفتن از فهرست کلمات

اگر هنگام خواندن قرآن معنی واژه‌ای را فراموش کردی، لازم نیست حدس بزنی؛ فهرست کلمات پایان کتاب مثل یک واژه‌نامهٔ کوچک کمکت می‌کند. واژه‌های کتاب‌های هفتم تا نهم در این فهرست به ترتیب الفبا آمده‌اند.

برای تمرین، فرض کن معنی «سَمیع» را در دعای ختم قرآن نمی‌دانی. اول به بخش «س» برو، بعد خود واژه را پیدا کن؛ روبه‌روی آن، معنی «شنوا» آمده است. به حرکت‌های واژه هم دقت کن تا آن را با واژه‌ای شبیه اشتباه نگیری.

کنار هر واژه، نشانیِ پایه و درسِ نخستین آشنایی با آن هم نوشته شده است. مثلاً کنار «آباء»، نشانیِ پایهٔ هفتم، درس دوم آمده؛ یعنی این واژه نخستین بار آنجا معرفی شده است، نه اینکه فقط همان‌جا به کار رفته باشد.

پس فهرست دو کمک می‌کند: پیداکردن معنی واژه و پیداکردن درس قبلی برای مرور آن.