خلاصه درس فصل ۶ نگارش نهم؛ درسنامه و نکات مهم

ظرفِ نوشته چیست؟

کمی آب را در یک لیوان تصور کن. حالا همان آب را در کاسه بریز. آب همان است، امّا شکلش با ظرف تازه تغییر می‌کند. آزمایش معلّم هم می‌خواهد همین نکته را به دنیای نوشتن پیوند بدهد: نوشته نیز برای بیان شدن، به یک شکل و چارچوب نیاز دارد.

در کتاب می‌خوانیم: «به ظرف نوشته‌ها «قالب» می‌گویند.»

قالب، ظرف واقعی نیست؛ شکل و چارچوب نوشته است. مثلاً می‌توانی حرف‌هایت دربارهٔ یک روز شاد را در قالب خاطره بنویسی یا آن‌ها را در نامه‌ای برای دوستت تعریف کنی. در هر دو، از همان روز حرف می‌زنی، امّا شکل بیان و چیدمان نوشته فرق می‌کند.

پس وقتی از «ظرفِ نوشته» حرف می‌زنیم، منظورمان کاغذ یا صفحهٔ گوشی نیست؛ منظور چارچوبی است که حرف‌هایمان در آن قرار می‌گیرند.

قالب مناسب را انتخاب کنیم

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ «خراب بودن آب‌خوری مدرسه» بنویسی. اگر هدفت درخواست تعمیر از مدیر باشد، نامه قالب مناسبی است؛ امّا اگر بخواهی ماجرای زنگ تفریح و تشنه ماندن خودت را تعریف کنی، می‌توانی داستان بنویسی. موضوع نزدیک است، ولی هدفت از نوشتن فرق دارد.

پس بعد از انتخاب موضوع، پیش از شروع نوشتن، قالب مناسب را برگزین. از خودت بپرس: «برای چه می‌نویسم و قرار است چه کسی نوشته‌ام را بخواند؟» پاسخ این پرسش‌ها در انتخاب قالب کمکت می‌کند.

قالب مناسب به فکرهایت نظم می‌دهد؛ مثلاً در نامهٔ درخواست تعمیر، می‌دانی باید مشکل را توضیح بدهی و خواسته‌ات را روشن بیان کنی. بنابراین انتخاب قالب فقط تغییر ظاهر نوشته نیست؛ نوشتن را هم برایت آسان‌تر می‌کند.

یک نمونه: نامهٔ غیررسمی

فرض کن می‌خواهی برای یکی از نزدیکانت بنویسی و از او بخواهی در کاری کمکت کند. در نامه می‌توانی مستقیماً با او حرف بزنی و خواسته‌ات را توضیح بدهی.

در نمونهٔ نامهٔ غیررسمی این درس هم، پدر آموزگار پسرش را مخاطب قرار می‌دهد. او به‌جای تعریف‌کردن یک ماجرا، درخواست‌هایش را دربارهٔ تربیت فرزندش با آموزگار در میان می‌گذارد؛ مثلاً می‌خواهد پسرش درستکار باشد، از شکست درس بگیرد و سخن درست را تشخیص دهد.

به این جمله از نامه دقّت کن:

ارزش‌های زندگی را به پسرم آموزش دهید.

فعل «آموزش دهید» نشان می‌دهد که پدر مستقیم با آموزگار سخن می‌گوید. تکرار درخواست‌هایی مانند «به او بیاموزید» هم خواسته‌های پدر را روشن می‌کند. پس غیررسمی‌بودن نامه لزوماً به معنای شکسته‌نویسی نیست؛ در این نمونه، بیان خواسته‌های شخصی با زبانی محترمانه همراه شده است.

نامه؛ صمیمانه یا رسمی؟

فرض کن می‌خواهی از دوستت کتابی امانت بگیری؛ احتمالاً می‌نویسی: «سلام دوست خوبم! می‌شود کتابت را چند روز به من امانت بدهی؟» امّا برای درخواست گواهی تحصیلی از مدیر مدرسه، همین لحن مناسب نیست. مخاطب و هدف نامه به ما کمک می‌کنند شکل و لحن آن را انتخاب کنیم.

در نامهٔ غیررسمی، بیان می‌تواند صمیمانه و شخصی باشد؛ مثلاً از احساس‌ها، خبرها یا خواسته‌هایت برای یک آشنا بنویسی. البته صمیمی بودن به معنای بی‌احترامی نیست.

در نامهٔ رسمی، با یک اداره یا مسئول ارتباط داریم؛ پس محترمانه، روشن و بدون حاشیه‌روی می‌نویسیم. در نمونهٔ کتاب، دانش‌آموز ابتدا خودش را معرفی می‌کند، دلیل درخواستش را می‌گوید و سپس دقیقاً مشخص می‌کند چه می‌خواهد. تاریخ، موضوع، نام مخاطب، سلام، متن درخواست، سپاس و نام و امضا نیز به نامه نظم می‌دهند.

پس فقط مؤدبانه بودن، یک نامه را رسمی نمی‌کند؛ نوع ارتباط، هدف و شکل تنظیم نامه را هم باید در نظر بگیری.

خاطره و سفرنامه

فرض کن از اردوی مدرسه برگشته‌ای. اگر بنویسی هنگام اجرای نمایش، جمله‌ات را فراموش کردی و دوستانت با تشویق به تو دلگرمی دادند، داری یک خاطره را روایت می‌کنی؛ تجربه‌ای به‌یادماندنی که احساس تو در آن نقش دارد. در نمونهٔ کتاب هم نویسنده از ناراحتیِ نرفتن به مدرسه و سپس خوشحالیِ خود می‌گوید. پس در خاطره، فقط اینکه «چه اتفاقی افتاد» مهم نیست؛ اینکه «چه احساسی داشتی» هم اهمیت دارد.

حالا اگر از مسیر اردو، محل‌های توقف، جاهایی که دیدی و اتفاق‌های راه بنویسی، نوشته‌ات به سفرنامه نزدیک می‌شود. در نمونهٔ کتاب، نویسنده حرکت از قم به سوی تهران و دشواریِ ادامهٔ راه را روایت می‌کند.

این دو قالب مرز کاملاً بسته‌ای ندارند: سفرنامه هم می‌تواند احساس نویسنده را نشان دهد و خاطره هم ممکن است در سفر رخ دهد. برای تشخیص، بپرس: کانون نوشته یک تجربهٔ به‌یادماندنی است یا روایت مسیر و دیده‌های سفر؟

زندگی‌نامه؛ شناخت یک فرد

اگر بخواهی یکی از ورزشکاران محبوبت را به کسی معرفی کنی که او را نمی‌شناسد، چه می‌نویسی؟ فقط نام و محلّ تولّد کافی نیست؛ باید از رویدادهای مهم زندگی او هم بگویی. نوشته‌ای که با این اطّلاعات، مسیر زندگی یک شخص را به خواننده می‌شناساند، زندگی‌نامه است.

در نمونهٔ زندگی‌نامهٔ تختی، ابتدا با خانواده و محلّ تولّد او آشنا می‌شویم. سپس از دشواری دوران کودکی، تحصیل و آغاز ورزش او می‌خوانیم. این جزئیات کمک می‌کنند او را فراتر از یک نام بشناسیم و بفهمیم چه تجربه‌هایی داشته است.

برای نوشتن زندگی‌نامهٔ یکی از اعضای خانواده‌ات هم می‌توانی دربارهٔ کودکی، تحصیل و اتفاق‌های اثرگذار زندگی‌اش پرس‌وجو کنی. لازم نیست همهٔ روزهای زندگی او را بنویسی؛ اطّلاعات درست و رویدادهای مهم را انتخاب کن و معمولاً از گذشته به زمان‌های بعد پیش برو.

گزارش؛ دقیق و روشن

فرض کن یکی از هم‌کلاسی‌هایت در بازدید از کتابخانهٔ شهر همراه شما نبوده است. چطور او را از آنچه گذشته باخبر می‌کنی؟ برای این کار، گزارش می‌نویسی؛ یعنی دیده‌ها، شنیده‌ها و اطّلاعات مربوط به موضوع را روشن و منظّم بیان می‌کنی.

در نمونهٔ بازدید از برج میلاد، نویسنده ابتدا زمان و مکان بازدید را مشخص می‌کند، سپس توضیحات راهنما دربارهٔ برج را می‌آورد. این جزئیات به خواننده کمک می‌کنند موضوع را بهتر بشناسد، نه اینکه فقط بداند بازدیدکنندگان خوشحال بوده‌اند.

برای گزارش بازدید از کتابخانه هم می‌توانی بنویسی چه زمانی و با چه کسانی رفتید، کدام بخش‌ها را دیدید و مسئول کتابخانه چه توضیحاتی داد. اطّلاعات را از حدس جدا کن؛ اگر تعداد کتاب‌ها را نمی‌دانی، عددی نساز! اگر هم حرف مسئول را نقل می‌کنی، روشن کن که این اطّلاعات را از او شنیده‌ای.

گزارش می‌تواند با «من» یا «ما» نوشته شود؛ مهم این است که خواننده اطّلاعات دقیق و روشنی دریافت کند.

داستان؛ شخصیت و ماجرا

اگر بنویسی «شیری در جنگل زندگی می‌کرد»، فقط یک شخصیت و محلّ زندگی‌اش را معرفی کرده‌ای. برای ساختن داستان، باید برای او ماجرایی پیش بیاید و رویدادها به هم پیوند بخورند.

در نمونهٔ کتاب، شیر با شنیدن پیام رادیو متوجّه تنهایی‌اش می‌شود؛ تصمیم می‌گیرد رفتارش را تغییر دهد و برای پیدا کردن راه، مشورت می‌کند. هر اتّفاق، زمینهٔ اتّفاق بعدی را می‌سازد و خواننده می‌خواهد بداند سرانجام چه می‌شود.

شخصیت‌های داستان می‌توانند انسان، جانور یا موجودی خیالی باشند. حرف زدن و رادیو گوش دادن شیر هم در دنیای این داستان پذیرفتنی است؛ داستان لازم نیست گزارش یک اتّفاق واقعی باشد.

مثلاً برای نشریهٔ مدرسه می‌توانی دربارهٔ مدادی بنویسی که از اشتباه کردن می‌ترسد و به همین دلیل، چیزی نمی‌نویسد! اگر نشان بدهی چه اتّفاقی برایش می‌افتد و چگونه با ترسش روبه‌رو می‌شود، شخصیت و رویدادهای پیوسته، ماجرای تو را شکل می‌دهند.

قالب را از نشانه‌ها بشناس

فرض کن دربارهٔ «یک روز از کلاس» می‌خوانی. موضوع به‌تنهایی نمی‌گوید نوشته گزارش است، داستان است یا نامه؛ باید ببینی نویسنده با چه هدفی و چگونه نوشته است.

• گزارش: نویسنده دیده‌ها، شنیده‌ها و اطلاعات یک رویداد را ثبت می‌کند. در متن نمایشگاه کتاب، اشاره به مکان‌ها، مشاهدهٔ بازدیدکنندگان و گفت‌وگو با آن‌ها، نشانه‌های گزارش‌اند.
• داستان: نویسنده ماجرایی را با شخصیت‌ها و رویدادها روایت می‌کند. آغاز متن «کوهِ بی‌ثمر»، با معرفی سرزمینی دور و کوهی شگفت، ما را وارد فضای داستان می‌کند.
• نامه: نویسنده با مخاطبی مشخص سخن می‌گوید و پیام یا احساسش را با او در میان می‌گذارد. خطاب «عزیز من» و ادامهٔ گفت‌وگوی صمیمانه، نشانه‌های نامه‌اند.

پس چند نشانه را کنار هم بگذار؛ تنها دیدن یک واژه مثل «من» یا نام یک مکان، برای تشخیص قالب کافی نیست.

از موضوع تا پیش‌نویس

تا حالا شده موضوعی داشته باشی، اما ندانی نوشتن را از کجا شروع کنی؟ پیش از نوشتن، از خودت بپرس: «می‌خواهم چه چیزی را به خواننده برسانم؟» پاسخ تو به انتخاب قالب مناسب کمک می‌کند. مثلاً برای موضوع «یک روز از کلاس»، اگر بخواهی رویدادهای واقعی را ثبت کنی، گزارش مناسب است؛ اگر بخواهی ماجرایی خیالی بسازی، می‌توانی داستان بنویسی.

حالا نقشهٔ کوتاهی برای پیش‌نویس بچین:

• آغاز: موقعیت را معرفی کن؛ مثلاً کلاس منتظر شروع آزمایش است.
• میانه: اتفاق‌های اصلی را به ترتیب بیاور؛ گروه‌ها آزمایش می‌کنند و مشاهده‌هایشان را می‌نویسند.
• پایان: نوشته را جمع کن؛ مثلاً نتیجهٔ آزمایش و پایان کار کلاس را بیان کن.

پیش‌نویس قرار نیست از همان ابتدا بی‌نقص باشد؛ فعلاً فکرهایت را روی کاغذ بیاور تا بعد بتوانی آن‌ها را بهتر کنی.

نوشته را با معیار بسنج

فرض کن هم‌کلاسی‌ات نوشته‌ای خوش‌خط و بدون غلط املایی خوانده است؛ آیا همین کافی است که آن را نوشته‌ای موفق بدانیم؟ ظاهر مرتب مهم است، اما همه‌چیز نیست. برای داوری منصفانه، به «سنجه» یا معیار نیاز داریم.

هنگام بررسی نوشته، این پرسش‌ها را از خودت بپرس:

• آیا پیش‌نویس دارد و در پاک‌نویس، املا، نشانه‌گذاری و درست‌نویسی رعایت شده است؟
• آیا قالب انتخاب‌شده با هدف نوشته تناسب دارد؟ مثلاً گزارش یک مسابقه، اطلاعات و مشاهده‌های لازم را به خواننده می‌دهد؟
• آیا آغاز، میانه و پایان به هم پیوسته‌اند؟
• آیا نویسنده فکرش را با جزئیات، مثال یا توصیف پرورش داده، یا فقط چند جملهٔ کلی نوشته است؟
• آیا متن را روشن و با مکث و لحن مناسب می‌خواند؟

نقد کردن فقط ایراد گرفتن نیست. بهتر است هم یک نقطهٔ قوت را مشخص کنی و هم پیشنهادی روشن بدهی؛ مثلاً: «شروع گزارشت موضوع را خوب معرفی می‌کند؛ اگر نتیجهٔ مسابقه را هم در پایان بیاوری، کامل‌تر می‌شود.»

معنای تکراری را حذف کن

گاهی دو واژه را کنار هم می‌نویسیم، بی‌آنکه متوجه باشیم هر دو یک معنا را می‌رسانند. این تکرارِ بی‌نیاز، نوشته را شلوغ می‌کند. هنگام ویرایش، از خودت بپرس: اگر یکی را بردارم، آیا چیزی از معنای جمله کم می‌شود؟

مثلاً برای دعوت دوستانت به تماشای مسابقه می‌نویسی: «بیایید بازی نهایی فینال را با هم ببینیم.» واژه‌های «نهایی» و «فینال» در این جمله یک معنا دارند؛ پس به هر دو نیاز نداریم. چون «نهایی» فارسی است، آن را نگه می‌داریم و «فینال» را حذف می‌کنیم: «بیایید بازی نهایی را با هم ببینیم.»

در عبارت «پس بنابراین» هم یکی از دو واژه کافی است. البته قرار نیست هر دو واژهٔ کنار هم را حذف کنیم؛ فقط تکرارِ بی‌نیازِ معنا را برمی‌داریم تا جمله روشن‌تر و روان‌تر شود.

از مَثَل، ماجرا بساز

تا حالا کسی را دیده‌ای که در کاری که به او مربوط نیست دخالت کند و باز هم ایراد بگیرد؟ مَثَلِ «فضول را بردند جهنم، گفت: هیزمش تر است.» چنین رفتاری را نشان می‌دهد؛ کسی حتی در گرفتاری هم دست از دخالت و اظهارنظر بی‌جا برنمی‌دارد.

برای بازآفرینی مَثَل، فقط معنی آن را توضیح نمی‌دهیم؛ ماجرایی تازه می‌سازیم که خواننده این رفتار را در آن ببیند. لازم نیست مکان و اتفاق‌های خودِ مَثَل را تکرار کنیم، اما باید پیام آن حفظ شود.

مثلاً می‌توانی از دانش‌آموزی بنویسی که هنگام آماده‌کردن نمایش کلاس، مدام در کار دیگران دخالت می‌کند. وقتی به‌خاطر دست‌کاری وسایل، دکور را می‌اندازد، به‌جای عذرخواهی می‌گوید: «اصلاً رنگ پرده‌هایتان هم مناسب نیست!»

برای شروع، یک شخصیت و موقعیت انتخاب کن؛ بعد رفتار او و نتیجه‌اش را نشان بده. بگذار ماجرا پیام مَثَل را برساند، نه یک توضیح مستقیم در پایان.