خلاصه درس فصل ۴ نگارش نهم؛ درسنامه و نکات مهم

فضای نوشته و اغراق

تا حالا یک اتفاق را برای کسی جدی تعریف کرده‌ای و برای دیگری خنده‌دار؟ موضوع همان است، امّا انتخاب واژه‌ها و شیوهٔ توصیف، حال‌وهوای نوشته را عوض می‌کند. نوشتهٔ غیرطنز می‌تواند اطلاعات بدهد یا احساسی را بیان کند، بدون اینکه قصد خنداندن داشته باشد؛ نوشتهٔ طنز، موضوع را با نگاهی شوخ و خنده‌برانگیز نشان می‌دهد.

یکی از راه‌های ساختن طنز، اغراق در توصیف شخصیت‌هاست؛ یعنی ظاهر، حالت یا رفتار کسی را بسیار بزرگ‌تر از اندازهٔ واقعی نشان بدهیم.

این دو جمله را مقایسه کن:

• «وقتی زنگ تفریح خورد، سارا با عجله از کلاس بیرون رفت.»
• «وقتی زنگ تفریح خورد، سارا چنان دوید که کفش‌هایش جا ماندند و نفس‌زنان دنبالش رفتند!»

جملهٔ اول فقط اتفاق را گزارش می‌کند. در جملهٔ دوم، سرعت دویدن سارا آن‌قدر بزرگ‌نمایی شده که تصویری ناممکن و بامزه ساخته است. البته هر اغراقی طنز نیست؛ اینجا اغراق برای ایجاد تصویری خنده‌دار به کار رفته است.

موضوع کوچک، بیان متفاوت

تا حالا برای پیدا‌کردن پاک‌کن، تمام کیف و اتاقت را زیرورو کرده‌ای؟ همین اتفاق کوچک می‌تواند شروع یک نوشتهٔ طنز باشد. دو راه را امتحان کنیم:

موضوع کوچک را کش بدهیم: به‌جای اینکه فقط بنویسیم «پاک‌کنم گم شد»، برای پیدا‌کردنش جلسهٔ خانوادگی تشکیل بدهیم، از شاهدان سؤال کنیم و گزارش جست‌وجو بنویسیم! خنده از اینجا شکل می‌گیرد که به یک مسئلهٔ کم‌اهمیت، بیشتر از اندازه اهمیت داده‌ایم. پس فقط طولانی‌نوشتن کافی نیست؛ جزئیات باید این اهمیتِ بی‌جا را نشان بدهند.

ماجرای امروزی را به زبان کهن بگوییم: مثلاً دربارهٔ تمام‌شدن شارژ گوشی بنویسیم: «چون به پیام‌فرستادن همّت گماشتم، نیروی دستگاه پایان یافت و جهان پیش چشمم تیره گشت!» اتفاق، امروزی است؛ امّا لحن، یادآور حکایت‌های قدیمی است. همین ناهماهنگی می‌تواند خنده‌دار شود.

در راه اول، اندازهٔ توجه به موضوع را تغییر می‌دهیم؛ در راه دوم، زبان و سبک بیان را.

پاسخ در جای نادرست

فرض کن از دوستت بپرسی: «چرا امروز دیر رسیدی؟» و او بگوید: «ممنون، تو هم همین‌طور!» این پاسخ برای موقعیت دیگری مناسب است؛ همین ناهماهنگی می‌تواند خنده‌دار شود.

یکی از راه‌های ساختن طنز، جابه‌جاکردن رویدادها یا آوردن پاسخ در جای نامناسب است. خواننده انتظار دارد اتفاق‌ها و گفت‌وگوها با موقعیت جور باشند؛ وقتی این انتظار به هم می‌خورد، فضای طنز شکل می‌گیرد.

در حکایت عیادتِ کتاب، مرد ناشنوا از پیش پرسش‌ها و پاسخ‌ها را در ذهنش آماده کرده است. اما بیمار چیزهایی می‌گوید که او پیش‌بینی نکرده؛ مرد هم همان جواب‌های آماده را می‌دهد. خنده از ناشنوایی او نیست؛ از جورنبودن پاسخ‌های آماده با حرف‌های واقعی بیمار پدید می‌آید.

برای استفاده از این روش، اول یک موقعیت معمولی بساز؛ بعد پاسخ یا اتفاقی را وارد کن که به موقعیت دیگری تعلق دارد، اما خواننده بتواند دلیل این ناهماهنگی را بفهمد.

شوخی با واژه‌ها

گاهی برای ساختن طنز، لازم نیست ماجرای عجیبی بسازیم؛ خودِ واژه‌ها به کمکمان می‌آیند! بعضی واژه‌ها چند معنا دارند و اگر شخصیت‌های داستان، معنای یکدیگر را اشتباه بفهمند، گفت‌وگویی خنده‌دار شکل می‌گیرد. در نمونهٔ کتاب، امدادگر «سالم» را به معنی تندرست به کار می‌برد، امّا مجروح آن را نام یک نفر می‌فهمد. همین تفاوت برداشت، طنز می‌سازد.

راه دیگر، استفادهٔ عمدی از غلط‌های املایی یا فعل‌های بی‌ربط است. مثلاً دربارهٔ صبحانه بنویسیم: «چایم را پوشیدم و با عجله از خانه بیرون رفتم!» فعل «پوشیدم» با چای جور نیست و همین ناسازگاری می‌تواند خنده‌دار باشد.

نکته اینجاست که هر اشتباهی طنز نیست. نویسنده شکل درست واژه یا کاربرد درست فعل را می‌داند، امّا آگاهانه آن را تغییر می‌دهد تا شوخی بسازد؛ مثل نامهٔ پدر در کتاب که غلط‌هایش برای خنداندن خانواده نوشته شده بود.

پشت خنده چه پیامی است؟

تا اینجا راه‌هایی برای خنده‌دارکردن نوشته شناختی؛ اما طنز فقط برای خنداندن نیست. طنزنویس می‌تواند یک رفتار نادرست را طوری نشان بدهد که هم بخندیم و هم از خودمان بپرسیم: «نکند من هم این کار را می‌کنم؟» گاهی پشت این خنده، ناراحتی از یک مشکل پنهان است.

مثلاً تصور کن کسی برای جلو افتادن در صف می‌گوید: «من اصلاً اهل پایمال‌کردن حق دیگران نیستم؛ لطفاً همه کنار بروید تا حقم را زودتر بگیرم!» ناسازگاری حرف و رفتار او خنده‌دار است، اما پیام نوشته جدی است: رعایت‌نکردن نوبت، حق دیگران را ضایع می‌کند.

پس هنگام خواندن طنز، فقط دنبال بخش خنده‌دار نگرد؛ ببین نویسنده کدام رفتار را نقد می‌کند. هنگام نوشتن هم به‌جای تحقیر آدم‌ها، رفتار نادرستشان را نشان بده تا خواننده به اصلاح آن فکر کند.

هر لبخندی نشانهٔ طنز نیست

اگر در نوشته‌ای واژهٔ «لبخند» دیدی، می‌توانی فوری بگویی فضای آن طنز است؟ نه! فضای نوشته را از شیوهٔ بیان و موقعیت‌ها می‌فهمیم، نه از یک واژه.

در متن تمساح، نویسنده دربارهٔ شکل آرواره و رفتار این جانور اطلاعات می‌دهد. لبخند اینجا موضوعِ توضیح علمی است، نه وسیلهٔ خنداندن؛ پس فضای متن غیرطنز است.

امّا پگی آن‌قدر از بیماری‌هایش می‌گوید که وضعیتش باورکردنی نیست. وقتی هم خبر تعطیلی مدرسه را می‌شنود، ناگهان برای بازی آماده می‌شود! این ناسازگاری میان ادعاهای او و رفتارش، موقعیتی خنده‌دار می‌سازد.

در زندگی روزانه هم همین تفاوت را می‌بینی: گزارش خراب‌شدن آسانسور می‌تواند کاملاً جدی باشد؛ امّا روایت کسی که برای فرار از پله‌ها دنبال آسانسورِ مخصوصِ آسانسور می‌گردد، فضای طنز پیدا می‌کند!

پس هنگام تشخیص فضا بپرس: نویسنده چگونه موضوع را بیان کرده و چه موقعیتی ساخته است؟

یک موضوع، دو فضای متفاوت

فرض کن موضوع نوشته‌ات «ایستادن توی صف» است. آیا برای خنده‌دار نوشتن، باید موضوع را عوض کنی؟ نه؛ موضوع می‌تواند ثابت بماند و شیوهٔ بیان تغییر کند.

در فضای غیرطنز، می‌توانی اتفاق را جدی و روشن توصیف کنی: «صف نانوایی طولانی بود. منتظر ماندم تا نوبتم برسد و برای شام نان بخرم.»

حالا همان انتظار را با بزرگ‌نمایی به فضای طنز ببریم: «آن‌قدر در صف نانوایی ماندم که کم‌کم نگران شدم نکند برای صبحانهٔ فردا هم دیر برسم!» طولانی بودن انتظار، بیش از اندازه نشان داده شده و همین، بیان را خنده‌دار می‌کند.

راه دیگر، ساختن یک موقعیت غیرمنتظره است؛ مثلاً رُبات پیش‌خدمتی که به‌جای آوردن غذا، کنار مهمان‌ها می‌نشیند و سفارش می‌دهد! پس برای تغییر فضا، فقط چند واژهٔ خنده‌دار اضافه نکن؛ شیوهٔ روایت یا موقعیت را تغییر بده و ارتباط آن را با موضوع نگه دار.

نوشته‌ات را دوباره بسنج

نوشتن با گذاشتن آخرین نقطه تمام نمی‌شود! حالا وقتش است که مثل یک خواننده به نوشته‌ات نگاه کنی و ببینی چه چیزهایی به بهتر شدنش کمک می‌کند.

فرض کن دربارهٔ «ایستادن توی صف» متنی طنز نوشته‌ای. خنده‌دار بودنش کافی نیست؛ این موارد را هم بررسی کن:

• پیش‌نویس و پاک‌نویس: آیا ابتدا متن اولیه را نوشته‌ای و بعد، با اصلاح املا، نشانه‌گذاری و جمله‌ها، نسخه‌ای خوانا آماده کرده‌ای؟
• تناسب فضا: آیا بیان طنزت با موضوع و موقعیتی که ساخته‌ای هماهنگ است؟
• نظم نوشته: آیا آغاز، خواننده را وارد موضوع می‌کند، میانه آن را گسترش می‌دهد و پایان، نوشته را جمع می‌کند؟
• پرورش فکر: آیا با جزئیات، مثال یا مقایسه، فکرت را گسترش داده‌ای یا فقط یک حرف را تکرار کرده‌ای؟
• شیوهٔ خواندن: وقتی متن را بلند می‌خوانی، آیا لحن و مکث‌هایت مناسب‌اند؟

در پایان، نتیجه‌ای مشخص بنویس؛ مثلاً: «شروع نوشته‌ام روشن است، امّا پایانش ناگهانی است و باید آن را کامل کنم.» این داوری، راهِ اصلاح را نشانت می‌دهد.

اطمینان و تردید را قاطی نکن

فرض کن دوستت پیام بدهد: «مطمئنم فردا شاید بیایم!» بالاخره آمدنش قطعی است یا هنوز تردید دارد؟ واژهٔ «مطمئنم» اطمینان می‌دهد، امّا «شاید» همان اطمینان را به تردید تبدیل می‌کند.

در نوشتهٔ رسمی و غیرطنز، بخش‌های جمله باید از این نظر هماهنگ باشند. برای ویرایش، اول از خودت بپرس: «منظور نویسنده اطمینان است یا احتمال؟» بعد، عبارت ناسازگار را حذف کن یا تغییر بده:

• اگر آمدن قطعی است: «مطمئنم فردا می‌آیم.»
• اگر آمدن احتمالی است: «شاید فردا بیایم.»

پس هنگام بازخوانی، به واژه‌هایی مثل «حتماً»، «یقیناً»، «شاید» و «احتمالاً» دقّت کن؛ کنار هم گذاشتن آن‌ها نباید پیام جمله را ناهماهنگ کند.

البته نویسندهٔ طنز گاهی آگاهانه از همین ناهماهنگی برای خنداندن استفاده می‌کند؛ امّا این کار با اشتباه ناخواسته در یک پیام رسمی فرق دارد.

با واژه‌ها تصویر بساز

چشم‌هایت را لحظه‌ای ببند: داخل فضاپیمایی هستی که روی ماه نشسته است. اگر فقط بنویسی «داخل فضاپیما جالب بود»، خواننده هنوز نمی‌داند چه چیزی را تصوّر کند. به‌جای صفت‌های کلی، جزئیات دیدنی و شنیدنی انتخاب کن.

مثلاً: «چراغ سبزِ کنار پنجره چشمک می‌زد. از پشت شیشه، خاک خاکستری ماه دیده می‌شد و صدای یکنواخت دستگاه‌ها در کابین می‌پیچید.» حالا خواننده نشانه‌هایی دارد که با کمکشان تصویر بسازد.

لازم نیست همه‌چیز را توصیف کنی؛ چند جزئیات دقیق و هماهنگ کافی است. درست مثل وقتی که می‌خواهی اتاقت را برای دوستی توصیف کنی: جای پنجره و نور روی میز، از گفتنِ «اتاقم قشنگ است» روشن‌تر است.

در فضای خیالی هم از خودت بپرس: «از جای شخصیت چه چیزهایی دیده یا شنیده می‌شود؟» اگر چیزی غیرعادی، مثل درختی در کابین، می‌آوری، نشانه‌ای بده که حضورش در دنیای داستان باورپذیر شود.