خلاصه درس فصل ۳ نگارش نهم؛ درسنامه و نکات مهم

زبان عادی؛ روشن و مستقیم

فرض کن دوستت امروز به مدرسه نیامده و می‌خواهی تکلیف نگارش را به او خبر بدهی. می‌نویسی: «برای فردا، دربارهٔ کتاب مورد علاقه‌مان یک بند می‌نویسیم.» اینجا می‌خواهی دوستت بدون حدس‌زدن، بفهمد چه کاری باید انجام دهد؛ پس از زبان عادی استفاده می‌کنی.

در زبان عادی، واژه‌ها معمولاً معنای اصلی خود را دارند و جمله‌ها واقعیت را روشن و مستقیم بیان می‌کنند. هدف اصلی، آگاهی‌دادن است، نه ساختن تصویرهای خیالی. مثلاً در جملهٔ «کتابخانهٔ مدرسه امروز باز است»، کتابخانه همان محل نگهداری و خواندن کتاب است و خبر مشخصی دربارهٔ آن می‌دهیم.

عادی‌بودن زبان به معنی بی‌ارزش یا ضعیف‌بودن نوشته نیست. برای نوشتن گزارش، راهنما یا پیام مربوط به تکلیف، همین روش بسیار مناسب است. هنگام خواندن چنین نوشته‌ای از خودت بپرس: «این متن چه اطّلاعات روشنی به من می‌دهد؟»

زبان ادبی؛ خیال و احساس

تصوّر کن بعد از چند روز، سراغ کتاب روی میزت می‌روی و می‌نویسی: «کتابم از تنهایی خسته شده بود؛ تا بازش کردم، با لبخند به استقبالم آمد.» کتاب واقعاً خسته نمی‌شود و لبخند نمی‌زند؛ تو با کمک خیال، به آن ویژگی‌های انسانی داده‌ای. این آرایه را جان‌بخشی می‌نامیم.

در زبان ادبی، فقط خبر نمی‌دهیم؛ کاری می‌کنیم که خواننده صحنه‌ای را در ذهن ببیند و احساسی پیدا کند. مثلاً در جملهٔ «کتاب، مثل دوستی صبور، همراهم بود»، با تشبیه، همراهی کتاب را به همراهی یک دوست مانند کرده‌ایم. این تصویر می‌تواند حسّ صمیمیت و آرامش ایجاد کند.

پس زبان ادبی قرار نیست فقط واژه‌های سخت داشته باشد؛ با واژه‌های ساده هم می‌توان خیال و احساس آفرید. وقتی دربارهٔ یک روز بارانی خاطره می‌نویسی، می‌توانی به‌جای گزارش بارش، صدای باران را به آواز تشبیه کنی تا خواننده حال‌وهوای آن روز را بهتر حس کند.

انتخاب زبان مناسب

پیش از نوشتن، از خودت بپرس: «دربارهٔ چه چیزی می‌نویسم و می‌خواهم نوشته‌ام چه اثری بر خواننده بگذارد؟» موضوع به‌تنهایی زبان نوشته را تعیین نمی‌کند؛ هدف تو هم مهم است.

مثلاً دربارهٔ باران، اگر بخواهی وضعیت هوا را گزارش کنی، می‌توانی بنویسی: «از صبح در شهر باران می‌بارد.» امّا اگر بخواهی حس‌وحال یک روز بارانی را نشان بدهی، می‌توانی بنویسی: «باران از صبح برای کوچه‌ها آواز می‌خواند.» موضوع یکی است، ولی هدف و زبان فرق دارند.

برای تشخیص زبان یک متن هم مجموع ویژگی‌های آن را بسنج: آیا بیشتر، اطّلاعات را مستقیم بیان می‌کند یا با خیال‌پردازی، احساس تو را درگیر می‌کند؟ دیدن یک تعبیر خیال‌انگیز کافی نیست که فوراً کلّ نوشته را ادبی بدانیم؛ باید ببینیم شیوهٔ غالب متن چیست.

زبان عادی یا ادبی؟

فرض کن دوستت می‌گوید: «باد اومد.» آیا چون گفتاری حرف زده، زبانش ادبی شده است؟ نه؛ او فقط خبری را مستقیم بیان کرده است. زبان عادی منظور را بدون تکیه بر خیال و تصویرسازی می‌رساند؛ چه واژه‌هایش رسمی باشند، چه گفتاری.

اما در زبان ادبی، خیال به بیان ما رنگ می‌دهد. به این جمله از متن صفحهٔ ۴۰ دقت کن:

کوه‌ها قصّهٔ آدم را گوش دادند، درخت‌ها گوش دادند، دریا گوش داد؛ امّا فقط خدا دلش برای آدم سوخت.

در اینجا کوه و درخت و دریا مانند انسان قصه می‌شنوند؛ همین خیال‌پردازی به نوشته ویژگی ادبی می‌دهد. پس برای تشخیص نوع زبان، فقط دنبال واژه‌های رسمی یا گفتاری نباش؛ بپرس: نوشته منظورش را مستقیم می‌گوید یا از خیال و تصویرسازی کمک می‌گیرد؟ مثلاً «حیاط ساکت بود» بیان عادی است، اما «حیاط در خواب فرو رفته بود» بیان ادبی است.

یک موضوع، دو زبان

فرض کن از پنجره به حیاط مدرسه نگاه می‌کنی و می‌خواهی دربارهٔ افتادن برگ‌ها بنویسی. موضوع یکی است، امّا می‌توانی آن را به دو شکل بیان کنی:

• زبان عادی: «برگ‌های زرد از شاخه‌ها جدا شدند و روی زمین افتادند.»
• زبان ادبی: «برگ‌های زرد، دست شاخه‌ها را رها کردند و آرام در آغوش حیاط نشستند.»

در نوشتهٔ عادی، رویداد را مستقیم گزارش کردیم. در نوشتهٔ ادبی، برای شاخه‌ها دست و برای حیاط آغوش در نظر گرفتیم تا خواننده صحنه را با خیال خود ببیند. موضوع عوض نشده؛ شیوهٔ بیان عوض شده است.

برای تمرین، ابتدا یک اتفاق ساده را روشن بنویس. سپس به شکل، صدا یا حرکت آن فکر کن: شبیه چیست؟ چه تصویری می‌توان برایش ساخت؟ لازم نیست فقط واژه‌های دشوار جایگزین کنی؛ زبان ادبی با تصویرسازی جان می‌گیرد، نه با پیچیده‌کردن جمله.

بازبینی با معیار

فرض کن نوشته‌ات تصویرهای زیبایی دارد، امّا پایانش ناگهانی است و چند غلط املایی هم دارد. آیا فقط به خاطر زیبایی جمله‌ها، آمادهٔ ارائه است؟ برای داوری منصفانه، باید چند جنبه را کنار هم ببینی.

پس از نوشتن پیش‌نویس، این پرسش‌ها را از خودت بپرس:

• زبان: زبان عادی یا ادبی را متناسب با موضوع و هدفم به کار برده‌ام؟
• ساختار: نوشته‌ام آغاز، میانه و پایان دارد و بخش‌هایش به هم مربوط‌اند؟
• پرورش فکر: با جزئیات، مثال یا توصیف، فکر اصلی را گسترش داده‌ام؟
• پاک‌نویس: املا، نشانه‌گذاری و جمله‌ها را اصلاح کرده‌ام و خطم خواناست؟
• خواندن: متن را با صدای روشن، مکث‌های مناسب و لحن هماهنگ می‌خوانم؟

مثلاً برای بازبینی خاطرهٔ یک گردش، فقط دنبال واژه‌های زیبا نگرد؛ ببین خواننده می‌فهمد ماجرا چگونه شروع و تمام شده است یا نه. متنت را یک بار بلند بخوان؛ این کار کمک می‌کند جمله‌های نامفهوم و جای مکث‌ها را پیدا کنی.

«آشنا»، نه «آشنائیت»

فرض کن در معرفی خودت برای گروه کتاب‌خوانی نوشته‌ای: «با داستان‌های ایرانی آشنائیت دارم.» منظورت روشن است؛ امّا «آشنائیت» ساخت درستی ندارد. بهتر است بنویسی: «با داستان‌های ایرانی آشنا هستم» یا «با داستان‌های ایرانی آشنایی دارم».

نشانهٔ «یت» را نباید به واژه‌های فارسی اضافه کنیم. «آشنا»، «خوب» و «ایران» فارسی‌اند؛ پس ساختن «آشنائیت»، «خوبیّت» و «ایرانیت» با این نشانه درست نیست. در مقابل، واژه‌هایی مانند «اکثریّت» و «محبوبیّت» ریشهٔ عربی دارند و کاربرد «یت» در آنها درست است.

هنگام ویرایش، فقط نشانهٔ نادرست را حذف نکن؛ ببین جمله با چه تغییری درست و روان می‌شود. مثلاً به‌جای «خوبیّت دارد که کتابمان را به دیگران بدهیم» می‌توان نوشت: «خوب است که کتابمان را به دیگران بدهیم.» معنا را نگه می‌داریم، امّا شکل بیان را اصلاح می‌کنیم.

از مَثَل تا داستان

تا حالا کسی را پس از مدتی، جایی دیده‌ای که انتظارش را نداشتی؟ مَثَل «کوه به کوه نمی‌رسد، آدم به آدم می‌رسد» یادآوری می‌کند که آدم‌ها ممکن است دوباره سر راه هم قرار بگیرند؛ پس رفتار امروز ما می‌تواند در دیدار آینده اثر بگذارد.

بازآفرینی مَثَل فقط توضیح معنی آن نیست؛ باید پیامش را در یک ماجرا نشان بدهیم. برای شروع، دو شخصیت و یک موقعیت روزمره انتخاب کن. بعد از خودت بپرس: یکی با دیگری چه رفتاری می‌کند؟ کجا دوباره همدیگر را می‌بینند؟ رفتار قبلی چه اثری بر دیدار تازه دارد؟

مثلاً نوجوانی در اتوبوس به مسافری برای جمع‌کردن وسایلش کمک می‌کند. چند روز بعد، همان مسافر را در کتابخانه می‌بیند؛ این بار مسافر کتاب گمشدهٔ او را پیدا کرده است. این طرح می‌تواند آغاز یک داستان ساده باشد.

لازم نیست اتفاقی عجیب بسازی یا حتماً مَثَل را در پایان بیاوری؛ مهم این است که دیدار دوباره و اثر رفتار پیشین در ماجرا روشن باشد.