خلاصه درس فصل ۸ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

فرض کن می‌خواهی خودت را معرفی کنی. در خانه ممکن است از کمک‌کردن به خانواده بگویی؛ در مدرسه از یادگیری و دوستی‌هایت و در تیم ورزشی از همکاری با هم‌تیمی‌ها. تو همان آدم هستی، اما هر بار بخشی از زندگی‌ات برجسته می‌شود. دربارهٔ موضوع‌های دیگر هم همین اتفاق می‌افتد. برای نوشتن، کمی مکث کن و بپرس: «از چه دریچه‌های دیگری می‌توانم این موضوع را ببینم؟» فرصت فکرکردن کمک می‌کند از نخستین و تکراری‌ترین برداشت عبور کنی و جنبه‌های بیشتری پیدا کنی.

حالا یک گل را در نظر بگیر. شاعر می‌تواند در آن نشانه‌ای از شادی یا امید ببیند؛ دانشمند به ساختمان و رشد آن توجه کند؛ طبیب به کاربردهای درمانی آن بپردازد و قالی‌باف از شکل گل برای طراحی نقش الهام بگیرد. در متن کتاب، نگاه عقل نیز از زیبایی و نظم گل به اندیشیدن دربارهٔ آفریننده می‌رسد. پس برای پیدا‌کردن مطالب تازه، فقط نپرس «این چیست؟»؛ بپرس «برای چه کسی چه معنایی یا کاربردی دارد؟» این پرسش، موضوع ظاهراً ساده را پربار می‌کند.

وقتی دیدگاه را انتخاب کردی، جزئیات و زبان نوشته را هم با آن هماهنگ کن. گیاه‌شناس دربارهٔ ریشه، برگ و دریافت نور توضیح می‌دهد؛ شاعر ممکن است گل را خندان تصور کند و از شکفتن آن به زندگی برسد. صنعتگر به تولید گلاب و باغبان به نتیجهٔ مراقبت‌هایش توجه می‌کند. بنابراین، کافی نیست بالای یک متن بنویسی «از نگاه شاعر» و بعد فقط اطلاعات علمی بیاوری. از خودت بپرس: «این شخصیت چه چیزی را مهم می‌بیند و چگونه درباره‌اش حرف می‌زند؟»

در داستان پدر و پسر، هر دو مهمان یک خانواده‌اند، اما برداشت یکسانی ندارند. پدر زندگی آن خانواده را با معیار دارایی مالی می‌سنجد و آن‌ها را فقیر می‌داند. پسر به داشته‌های دیگری مثل رودخانه، آسمان پرستاره، زمین گسترده و تولید غذا توجه می‌کند. برای توضیح تفاوت نگاه، فقط نگو «نظرشان فرق داشت»؛ مشخص کن هر کدام چه چیزی را ارزشمند می‌دید و از متن شاهد بیاور. این کار نشان می‌دهد تفاوت برداشت را واقعاً فهمیده‌ای، نه اینکه فقط پایان داستان را به یاد داری.

پدر پیش از سفر، روستاییان را کم‌برخوردار می‌بیند؛ احتمالاً چون امکانات زندگی آنان را با امکانات خانهٔ خودش می‌سنجد. اما پسر به چیزهای دیگری توجه می‌کند: فضای باز، رودخانه، آسمان شب و غذایی که خانوادهٔ روستایی خودش فراهم می‌کند. پس تفاوت نگاه فقط اختلاف سلیقه نیست؛ معیار ارزش‌گذاری آن‌ها فرق دارد.

در نوشتن هم می‌توانی یک صحنه را از نگاه‌های مختلف ببینی. مثلاً باران برای کسی که به گردش می‌رود، شاید مزاحم باشد؛ برای کشاورز ممکن است مایهٔ خوشحالی باشد. برای مقایسهٔ دو نگاه، بپرس: «هر شخصیت چه چیزی را مهم می‌داند؟» لازم نیست نتیجه بگیری یکی همیشه درست می‌گوید؛ مهم این است که دلیل تفاوت را پیدا کنی.

حالا نگاه تازه را در نوشتن امتحان کن. برای موضوع تأمین اجتماعی، یکی از نقش‌ها، مثلاً بیمار، مزدبگیر یا بازنشسته را انتخاب کن. پیش از نوشتن از خودت بپرس: «این شخص چه نیازی دارد؟ نگران چیست؟ چه انتظاری دارد؟» از نگاه بیمار، هزینه و ادامهٔ درمان مهم می‌شود؛ از نگاه بازنشسته، درآمد دوران پس از کار اهمیت پیدا می‌کند.

ابتدا پیش‌نویسی کوتاه با آغاز، میانه و پایان بنویس: معرفی موقعیت، شرح نیاز و بیان نتیجه یا انتظار. سپس نگاه تازه، ارتباط جمله‌ها، املا و نشانه‌گذاری را بررسی کن و پاک‌نویس را مرتب و با حاشیهٔ مناسب بنویس. یک بار هم آن را روشن و با مکث مناسب بخوان. این مسیر، تمرینِ تشخیص، آفرینش و داوری دربارهٔ نوشته است.

در درست‌نویسی این درس، به آغاز فعل دقت می‌کنیم. طبق قاعدهٔ کتاب، اگر «ب»، «ن» یا «م» پیش از فعلی بیاید که با «ا» آغاز می‌شود، «ی» جای آن «ا» را می‌گیرد. برای نمونه، از «انداز» با افزودن «ب»، «بینداز» ساخته می‌شود؛ با «ن» هم «نینداز» می‌نویسیم.

برای ویرایش، اول خود فعل را بشناس، بعد ببین چه حرفی به آغاز آن افزوده شده است. مثلاً در جملهٔ «این فرصت را مافکن»، باید صورت فعل را به «میفکن» تغییر بدهیم. مراقب باش این قاعده را به هر واژه‌ای که با «ا» شروع می‌شود تعمیم ندهی؛ بحث ما دربارهٔ ساخت همین فعل‌هاست، نه همهٔ کلمات.

بازنویسی یعنی یک متن قدیمی را با زبان روشن و امروزی دوباره بنویسی، بی‌آنکه ماجرا و پیام اصلی را عوض کنی. در حکایت بزرگمهر، پادشاه می‌پرسد آیا وزیر همه‌چیز را می‌داند. وزیر صادقانه پاسخ منفی می‌دهد و یادآوری می‌کند که دانش به یک نفر محدود نیست؛ انسان‌های آینده هم چیزهای تازه‌ای خواهند دانست.

برای بازنویسی، ابتدا شخصیت‌ها و ترتیب گفت‌وگو را مشخص کن. بعد ترکیب‌های قدیمی را به بیان امروزی برگردان و جمله‌ها را روان کن. افزودن یک توضیح کوتاه برای روشن‌شدن معنا مفید است، اما ساختن ماجرایی تازه یا تغییر پایان، بازنویسی وفادارانه نیست. مثل تعریف‌کردن یک داستان برای دوستت است: بیان خودت را داری، ولی اصل داستان را نگه می‌داری.

در نیایش، نویسنده با خدا سخن می‌گوید و خواسته، امید یا سپاس خود را بیان می‌کند. متن این صفحه فقط درخواست برطرف‌شدن سختی‌ها نیست؛ بهترشدن اخلاق، آموختن و آزرده‌نکردن دیگران هم در آن اهمیت دارد. پس یک موضوع معنوی می‌تواند با رفتارهای بسیار روزمره پیوند بخورد.

تکرار خطاب «الهی» به جمله‌ها پیوستگی و آهنگ می‌دهد. هنگام خواندن، در پایان هر خواسته مکث کن و لحن آرام و متناسب داشته باش. برای نوشتن نیایشی کوتاه، لازم نیست واژه‌های دشوار انتخاب کنی؛ می‌توانی صادقانه بنویسی: «خدایا، کمکم کن پیش از قضاوت دربارهٔ دوستم، حرفش را بشنوم.» ارزش این جمله در روشن‌بودن خواسته و ارتباط آن با زندگی توست.

نمرهٔ نگارش فقط از یک انشا در روز امتحان به دست نمی‌آید. در بخش مستمر، معلم هنگام انجام فعالیت‌ها می‌بیند چگونه آموخته‌ها را به کار می‌بری و چقدر پیشرفت می‌کنی. این بخش از $20$ نمره است و مهارت نوشتن در آن $18$ نمره دارد.

تمرین‌ها سه کار متفاوت از تو می‌خواهند: در بازشناسی، نکتهٔ آموخته‌شده را در متن تشخیص می‌دهی؛ در آفرینش، خودت با استفاده از آن می‌نویسی؛ در داوری، نوشته را با معیارهای مشخص بررسی می‌کنی. مثلاً یک بار آغاز جذاب را پیدا می‌کنی، بار دیگر آغاز می‌نویسی و سپس دربارهٔ مناسب بودن آغاز یک نوشته دلیل می‌آوری. پس پیدا کردن، ساختن و سنجیدن، سه تمرین برای قوی‌تر شدن نویسنده‌اند.

فعالیت‌های گوناگون کتاب، راه‌های متفاوتی برای بهتر نوشتن‌اند. در تصویرنویسی، با دقت به جزئیات و رابطهٔ عناصر تصویر نگاه می‌کنی و از آن‌ها برای نوشتن کمک می‌گیری. در بازنویسی حکایت، مفهوم و ماجرای اصلی را نگه می‌داری، اما آن را با زبانی ساده‌تر بیان می‌کنی.

در گسترش مَثَل، برعکس، به اصل کوتاه مثل شاخ‌وبرگ می‌دهی؛ مثلاً موقعیتی داستانی می‌سازی که پیام مثل را نشان دهد. درست‌نویسی هم کمکت می‌کند واژه‌ها و ساخت‌های مناسب نوشتار معیار را به کار ببری.

این فعالیت‌ها مسابقه‌هایی جدا از هم نیستند. قرار است اثرشان در نوشتهٔ تو دیده شود: دقیق‌تر ببینی، روشن‌تر بیان کنی و موضوع را بهتر بپرورانی.

نوشته‌ات را که آماده کردی، کار کاملاً تمام نشده است: باید بتوانی آن را درست هم بخوانی. در ارزش‌یابی مستمر، مهارت خواندن نوشتهٔ خودت $2$ نمره دارد. این بخش کنار $18$ نمرهٔ نوشتن قرار می‌گیرد.

هنگام خواندن، فقط درست تلفظ کردن واژه‌ها مهم نیست؛ تکیه، لحن و تغییرات مناسب صدا هم به رساندن معنا کمک می‌کنند. مثلاً جمله‌ای پرسشی را نباید طوری بخوانی که شنونده آن را خبری برداشت کند. برای تمرین، نوشته‌ات را یک بار با صدای بلند بخوان. ببین کجا لحن باید عوض شود یا روی کدام واژه باید تأکید کنی. این کار می‌تواند جمله‌های مبهم نوشته‌ات را هم به تو نشان دهد.

در آزمون پایانی، از میان موضوع‌های پیشنهادی یکی را انتخاب می‌کنی و درباره‌اش می‌نویسی. این آزمون $20$ نمره دارد: بازشناسی $1$ نمره و تولید متن $19$ نمره.

برای بازبینی نوشته، سه دسته معیار را به خاطر بسپار. ساختار یعنی داشتن بند آغازین، میانی و پایانی، همراه با جمله‌های ساده، روان و کوتاه. محتوا یعنی آغاز گیرا، پرورش موضوع با بیانی مناسب، ترتیب منطقی مطالب، نگاه تازه و پایان اثرگذار. هنجارهای نگارشی هم نشانه‌گذاری، املای درست و پاکیزه‌نویسی را دربرمی‌گیرد.

در پرورش موضوع، شیوهٔ بیان، سیر منطقی و فکر تازه هرکدام $3$ نمره دارند؛ پس فقط طولانی نوشتن کافی نیست. مثلاً در انشای «حیاط مدرسه»، از توصیف درخت ناگهان به موضوعی بی‌ربط نپر؛ بخش‌ها باید به هم پیوند داشته باشند.

نمرهٔ نهایی از میانگین نمرهٔ مستمر و پایانی به دست می‌آید؛ یعنی این دو بخش در نتیجه سهم برابر دارند. بنابراین، هم تمرین‌های طول دوره را جدی بگیر و هم برای نوشتن متن کامل در امتحان آماده شو.

نکتهٔ امیدوارکننده این است که ارزش نوشته فقط به ظاهر آن نیست. اگر فضای نوشته خلاقانه و زاویهٔ دیدش تازه باشد، ممکن است بعضی ایرادهای کوچک ظاهری، مثل خط‌خوردگی کم‌اهمیت، نادیده گرفته شوند. اما این امتیاز، مجوز بی‌دقتی نیست! پیش از تحویل، هم فکر و محتوای نوشته را بررسی کن و هم ظاهرش را. مثلاً اگر دربارهٔ باران از نگاه یک نیمکت بنویسی، نگاه تازه‌ای انتخاب کرده‌ای؛ حالا باید آن را منسجم و روشن ادامه بدهی.

صفحه‌های پیش رو داستان یا آموزش انشانویسی نیستند؛ فهرستی از کتاب‌ها هستند. به هر بخش این فهرست که اطلاعات یک کتاب را معرفی می‌کند، مدخل می‌گوییم. برای خواندن یک مدخل، ابتدا عنوان کتاب و بعد نام نویسنده را پیدا کن. مثلاً در نخستین مدخل، «آرزوهای بزرگ» نام اثر است و چارلز دیکنز نویسندهٔ آن است. این دو اطلاعات مثل نشانی اولیهٔ کتاب عمل می‌کنند. اگر بخواهی از کتابدار کمک بگیری، گفتن عنوان و نویسنده بسیار روشن‌تر از توصیف اندازه یا رنگ جلد است. کتاب‌نامه همچنین راهی پیش پای خواننده می‌گذارد تا آثار معرفی‌شده را پیدا کند و بیشتر بخواند.

در ادامهٔ صفحهٔ ۱۰۲، کنار بعضی نام‌ها عبارت‌هایی مثل «ترجمهٔ»، «به کوشش» و «تصحیح» می‌بینی. این عبارت‌های کوتاه مهم‌اند، چون نقش افراد را مشخص می‌کنند. مترجم اثر را از زبانی به زبان دیگر برمی‌گرداند. کسی که تصحیح یک متن کهن را انجام می‌دهد، با بررسی نسخه‌ها برای فراهم‌کردن متنی دقیق‌تر تلاش می‌کند. عبارت «به کوشش» هم از نقش فردی در آماده‌سازی اثر برای انتشار خبر می‌دهد. در «تاریخ بلعمی»، ابوعلی بلعمی صاحب اثر است و دو نفر دیگر در جایگاه مصحح معرفی شده‌اند. پس نام‌ها را پشت سر هم نخوان؛ به واژهٔ پیش از هر نام دقت کن تا نقش‌ها جابه‌جا نشوند.

حالا به بخش پایانی مدخل‌های صفحهٔ ۱۰۳ نگاه کن. در بسیاری از آن‌ها، نام شهر، نام ناشر، نوبت چاپ و سال انتشار آمده است. این اطلاعات کمک می‌کند نسخهٔ معرفی‌شده را بهتر بشناسی. در مدخل «قصه‌های مجید»، تهران محل انتشار است، معین ناشر است، «چاپ دوازدهم» نوبت چاپ را نشان می‌دهد و ۱۳۸۰ سال انتشارِ ذکرشده است. نوبت چاپ را با تعداد جلدهای کتاب اشتباه نگیر؛ «چاپ دوازدهم» یعنی کتاب برای دوازدهمین بار چاپ شده، نه اینکه دوازده جلد دارد. همچنین همهٔ مدخل‌ها تمام این اطلاعات را ندارند. هنگام یادداشت‌برداری، اطلاعات موجود را دقیق بنویس و چیزی را که نیامده است حدس نزن.