خلاصه درس فصل ۷ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

معمولاً وقتی دربارهٔ چیزی می‌نویسیم، بیرون آن می‌ایستیم و ظاهرش را توصیف می‌کنیم؛ مثلاً می‌گوییم سنگ، کوچک و خاکستری است. اما در جانشین‌سازی، می‌توانیم خودمان را جای همان سنگ بگذاریم و جهان را از موقعیت آن ببینیم.

حالا پرسش‌ها عوض می‌شوند: وقتی کسی به من لگد می‌زند چه احساسی دارم؟ از کنار جاده چه می‌بینم؟ آرزو دارم کجا باشم؟ قرار نیست فقط اطلاعات واقعی دربارهٔ سنگ بدهیم؛ خیالمان را هم به کار می‌اندازیم. برای شروع می‌توانیم بنویسیم: «اگر من یک سنگ بودم…». مهم، خودِ واژهٔ «اگر» نیست؛ مهم این است که واقعاً جای موضوع قرار بگیریم.

جانشین‌سازی فقط این نیست که خودت را جای چیزی بگذاری. در نمونهٔ کتاب، نویسنده کتاب را جای انسان می‌نشاند و ویژگی‌های انسانی به آن می‌دهد: کتاب لباس می‌پوشد، قصه می‌گوید و گاهی حرف‌های گفتنی را در دل نگه می‌دارد.

با این نگاه، می‌توان ظاهر جلد را لباس کتاب تصور کرد یا کتاب‌های یک مجموعه را اعضای یک خانواده دانست. این خیال‌پردازی هنوز به ویژگی‌های موضوع وصل است؛ هر ویژگی را بی‌دلیل به آن نمی‌چسبانیم. مثلاً دربارهٔ مدادی که کوتاه شده، می‌توانیم بگوییم: «از بس برایت نوشتم، قدم کوتاه شد!» این جمله هم به واقعیت مداد تکیه دارد و هم آن را مانند یک انسان به حرف می‌آورد.

اکنون می‌توانیم نمونه‌های صفحهٔ فعالیت را دقیق‌تر بسنجیم. در متن «الف»، راوی وارد مهمان‌خانه می‌شود و فضای آن را توصیف می‌کند؛ خودش جای درخت یا اتاق قرار نمی‌گیرد. در متن «ب»، کوزه ناراحت و شاد می‌شود و عذرخواهی می‌کند؛ پس ویژگی‌های انسانی گرفته است.

در متن «پ»، جانشین‌سازی مستقیم‌تر دیده می‌شود: راوی خودش سنگ شده است. ضربه‌ها، جابه‌جایی و خاطرات را از زبان سنگ بیان می‌کند. پس هم متن «ب» و هم متن «پ» با این روش ارتباط دارند، اما «پ» نمونهٔ روشن‌تری از قرارگرفتن نویسنده به جای موضوع است. هنگام خواندن یا نوشتن، بپرس: چه کسی تجربه می‌کند و این احساس به چه موضوعی نسبت داده شده است؟

سه متن صفحهٔ هشتاد را با یک پرسش مقایسه کن: «چه کسی دارد ماجرا را تجربه و روایت می‌کند؟» در متن الف، یک انسان فضای مهمان‌خانه را توصیف می‌کند. در متن ب، کوزه احساس دارد، به گل‌ها نگاه می‌کند و عذرخواهی می‌کند؛ پس ویژگی‌های انسانی گرفته است. اما متن پ روشن‌ترین نمونهٔ جانشین‌سازی است: نویسنده جای سنگ نشسته و با زبان خود سنگ حرف می‌زند.

نکته فقط استفاده از «من» نیست؛ تجربه‌ها هم باید با جایگاه سنگ سازگار باشند. سنگ، وسیلهٔ حمل را چیزی بزرگ و ترسناک می‌بیند و از فشار سنگ‌های دیگر درد می‌کشد. برای نوشتن به این روش، از خودت بپرس: «از این جایگاه چه می‌بینم، چه بر سرم می‌آید و چه حسی دارم؟»

حالا یکی از نقش‌های پیشنهادی را انتخاب کن: معلم نگارش، پروانه یا قطرهٔ باران. پیش از نوشتن، چند لحظه در آن جایگاه بمان. مثلاً قطرهٔ باران از کجا راه می‌افتد، در مسیر چه می‌بیند و کجا فرود می‌آید؟ پاسخ‌ها می‌توانند استخوان‌بندی نوشته‌ات را بسازند: آغاز برای معرفی موقعیت، میانه برای اتفاق‌ها و پایان برای نتیجه یا حس پایانی.

اول یک پیش‌نویس کوتاه بنویس؛ لازم نیست از همان ابتدا بی‌نقص باشد. بعد بررسی کن آیا حس و نگاه نقش انتخابی در سراسر متن حفظ شده است. برای پاک‌نویس، املا، نشانه‌گذاری و حاشیه را هم بازبینی کن. در پایان، نوشته را بلند بخوان تا مکث‌های نامناسب یا جمله‌های نارسا را بهتر پیدا کنی. نقد خوب، هم نقطهٔ قوت را نشان می‌دهد و هم پیشنهاد مشخصی برای بهترشدن می‌دهد.

گاهی هنگام رسمی‌تر نوشتن، به واژه‌ای که خودش جمع است دوباره نشانهٔ جمع اضافه می‌کنیم. نتیجه، درست‌تر یا رسمی‌تر نمی‌شود. «لوازم» خودش معنی جمع دارد؛ بنابراین در جملهٔ مربوط به خرید وسایل مدرسه، همان «لوازم» کافی است و «لوازمات» را باید اصلاح کنیم.

همین دقت را در دو تمرین کتاب به کار ببر: به‌جای «امورات تحصیلی»، «امور تحصیلی» و به‌جای «مراسمات رسمی»، «مراسم رسمی» بنویس. هنگام بازخوانی انشا، فقط دنبال غلط املایی نباش؛ شکل درست واژه‌ها را هم بررسی کن. البته از این مثال‌ها نتیجه نگیر که هر کلمهٔ پایان‌یافته به «ات» نادرست است. مسئله این است که واژهٔ جمع را بی‌دلیل دوباره جمع نبندیم.

در تصویرنویسی، خواننده باید بتواند با کمک نوشتهٔ تو تصویر موردنظر را تشخیص دهد. پس پیش از نوشتن، فقط به موضوع کلی تصویر اکتفا نکن. جای آدم‌ها و اشیا، حالت چهره‌ها، رنگ‌ها و آنچه در پیش‌زمینه یا پس‌زمینه دیده می‌شود، می‌توانند به تو کمک کنند. از میان این جزئیات، آن‌هایی را انتخاب کن که تصویر را از تصویر دیگر جدا می‌کنند.

برای هر تصویر نوشته‌ای مستقل بنویس. عبارت‌هایی مثل «این تصویر زیباست» به‌تنهایی نشانی کافی به خواننده نمی‌دهند؛ باید روشن کنی چه چیزی دیده می‌شود و کجاست. چون خود دو تصویر در صفحات ارسالی دیده نمی‌شوند، فعلاً دربارهٔ جزئیاتشان داوری نمی‌کنیم. هنگام دیدن تصویرهای کتاب، نوشته‌ات را با خود آن‌ها تطبیق بده و چیزی را که دیده نمی‌شود، به‌عنوان مشاهده گزارش نکن.