خلاصه درس فصل ۲ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

گاهی موقع تعریف کردن یک اتفاق، حرف‌ها پشت سر هم به ذهنمان می‌آیند؛ اما همین که قلم برمی‌داریم، متوقف می‌شویم. یکی از علت‌ها این است که نوشتن را کاری کاملاً جدا از حرف زدن می‌دانیم. در حالی که برای شروع، می‌توانیم از همان فکری کمک بگیریم که توانسته‌ایم درباره‌اش صحبت کنیم.

مثلاً اگر می‌توانی توضیح بدهی چرا از بازی امروز لذت بردی، مواد اولیهٔ نوشته‌ات را داری. لازم نیست حتماً صدایت شنیده شود؛ می‌توانی حرفت را در ذهن بگویی و ثبت کنی. فکر، گفتار و نوشتار به هم پیوسته‌اند؛ صفحهٔ سفید قرار نیست تو را به آدم دیگری تبدیل کند.

برای پیش‌نویس، از خودت انتظار متن بی‌نقص نداشته باش. اول چیزی را که در ذهن داری بنویس؛ رسیدگی به درستی واژه‌ها و جمله‌ها می‌تواند در بازنویسی انجام شود. اگر همان ابتدا مدام دنبال عبارت‌های پرزرق‌وبرق بگردی، ممکن است اصل فکرت را فراموش کنی.

خواندن نوشته‌های خوب به تو راه نشان می‌دهد، اما قرار نیست صدای خودت را گم کنی. مثلاً دربارهٔ باران، همان چیزی را بنویس که خودت دیده یا حس کرده‌ای، نه چیزی که فقط شبیه نوشتهٔ دیگران است. برای تمرین، هر روز یک اتفاق کوچک را یادداشت کن و فکرهای تازه را زود ثبت کن. تمرین کوتاه و پیوسته، جرئت نوشتن را بیشتر می‌کند.

وقتی حرف‌های روزمره را ثبت می‌کنیم، ممکن است شکل کوتاه‌شدهٔ واژه‌ها هم وارد نوشته شود. مثلاً در پیام دوستانه می‌نویسیم «امروز بارون اومد»، اما برای نوشتهٔ رسمی، «امروز باران آمد» مناسب است. پیام هر دو یکی است؛ شکل بیان آن‌ها فرق دارد.

در داستان مارگیرِ کتاب هم واژه‌هایی دیده می‌شود که به شیوهٔ گفتن نزدیک‌اند. برای تبدیل چنین متنی به زبان معیار، باید شکل کامل و نوشتاری واژه‌ها را پیدا کنیم. معیار نوشتن به معنی دشوار نوشتن نیست. لازم نیست یک واژهٔ ساده را با واژه‌ای ناآشنا عوض کنیم؛ کافی است شکل مناسب نوشتار رسمی را به کار ببریم و معنی اصلی را نگه داریم.

معیار کردن فقط تعویض چند واژه نیست. گاهی باید جای بخش‌های جمله را هم تنظیم کنیم تا نوشته روشن و منظم شود. مثلاً «نشستم کنار پنجره» را می‌توان در نوشتهٔ معیار به صورت «کنار پنجره نشستم» آورد. در این نمونه، واژه‌ها شکسته نیستند، اما ترتیب آن‌ها تغییر کرده است.

هنگام بازنویسی، سه چیز را بررسی کن: آیا واژه‌ای گفتاری مانده است؟ آیا ترتیب اجزا برای این جمله مناسب است؟ آیا فعل‌ها و کلمه‌ها کامل نوشته شده‌اند؟ قرار نیست با یک قانون خشک، همهٔ جمله‌ها را یک‌شکل کنیم؛ هدف، نوشته‌ای روان و معیار با همان پیام اولیه است. در پایان، جمله را یک بار آهسته بخوان تا ناهماهنگی‌هایش بهتر پیدا شود.

فرض کن می‌خواهی دو نفر را معرفی کنی: یک زن و یک مرد که هر دو شعر می‌گویند. برای هر دو می‌توانی از واژۀ «شاعر» استفاده کنی؛ لازم نیست برای زن، شکل دیگری بسازی. در فارسی، این عنوان‌ها و صفت‌ها با زن یا مرد بودنِ فرد تغییر نمی‌کنند. پس زن‌بودن یک شخص، به‌تنهایی دلیل افزودن نشانۀ مؤنث به واژه نیست. در نمونۀ کتاب هم «حاج خانم» شکل درست است، نه «حاجیه‌خانم». هنگام نوشتن، از خودت بپرس: آیا این واژه را فقط به دلیل زن‌بودن فرد تغییر داده‌ام؟ این پرسش کمک می‌کند خطا را پیدا کنی.

حالا قاعده را هنگام ویرایش به کار ببریم. اول جمله را کامل بخوان و منظورش را بفهم. سپس واژه‌ای را پیدا کن که فقط برای نشان‌دادن مؤنث بودن تغییر کرده است. در نمونۀ «زنان شاعره»، واژۀ «شاعره» را به «شاعر» تبدیل می‌کنیم. ویرایش خوب، خطا را برطرف می‌کند و معنای جمله را نگه می‌دارد. بنابراین لازم نیست «زنان» را حذف کنیم؛ این واژه مشخص می‌کند مقایسه میان چه کسانی است. پس از اصلاح هم جمله را دوباره بخوان تا مطمئن شوی فقط همان بخش لازم تغییر کرده و اطلاعات اصلی از بین نرفته است.

اول حکایت کوتاه اسب را بخوان و از خودت بپرس: چه کسی، از چه کسی، چه می‌خواهد و آخر چه می‌شود؟ یک نفر اسب دوستش را می‌خواهد، اما صاحب اسب میلی به امانت‌دادن ندارد و رنگ اسب را بهانه می‌کند. در بازنویسی، شخصیت‌ها نام پیدا کرده‌اند و ماجرا با زبان آشناتری روایت شده است؛ بااین‌حال، اتفاق اصلی و نکتۀ طنز همان است. پس بازنویسی فقط عوض‌کردن چند واژه نیست؛ باید ماجرا را بفهمی و آن را دوباره، روشن و روان، تعریف کنی. درست مثل وقتی که ماجرایی شنیده‌ای و آن را با بیان خودت برای دوستت نقل می‌کنی.

حالا به چیزهایی نگاه کن که بازنویسی به حکایت افزوده است: بهانه‌های بیشتر، پاسخ‌های دوست و حرکت دست صاحب اسب. این جزئیات کمک می‌کنند صحنه را در ذهن ببینیم و گفت‌وگو را بشنویم. هر بهانۀ تازه، همان نخواستنِ صاحب اسب را نشان می‌دهد؛ بنابراین به ماجرا ربط دارد. تو هم می‌توانی هنگام بازنویسی، گفت‌وگو یا حالت چهرۀ مناسبی اضافه کنی، اما نباید مسیر اصلی داستان را عوض کنی. مثلاً می‌توانی ناراحتی دوست را نشان بدهی، ولی اگر ناگهان اسب را بیمار کنی و بهانه را به دلیلی واقعی تبدیل کنی، نکتۀ طنز حکایت تغییر می‌کند.

برای بازنویسی حکایت سعدی، اول گره واژه‌های قدیمی را باز کن. «بیطار» یعنی دام‌پزشک و «ستوران» به چهارپایان اشاره دارد. «حکومت» در این متن به معنی شکایت است، نه معنای رایج امروزی آن؛ «تاوان» هم به جبران خسارت اشاره می‌کند. بعد ترتیب ماجرا را مشخص کن: چشم‌درد، رفتن نزد دام‌پزشک، استفاده از داروی حیوانات، نابیناشدن و شکایت نزد داور. اکنون همین زنجیره را با جمله‌های روان بنویس. پایان حکایت با لحنی تند، انتخاب ناآگاهانۀ مرد را سرزنش می‌کند؛ در بازنویسی باید این نکتۀ داستان باقی بماند. این داوری، بخشی از حکایت است، نه راهنمای واقعی پزشکی یا حقوقی.