خلاصه درس فصل ۱ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

تا حالا پیش آمده موضوع انشا را ببینی، اما ندانی از کجا شروع کنی؟ لازم نیست فوری دنبال اولین جملۀ زیبا بگردی. نوشتن، پیش از حرکت قلم، با فکرکردن شروع می‌شود. نویسنده مانند کسی که برای ساختن خانه نقشه می‌کشد، ابتدا به موضوع و مسیر کارش فکر می‌کند.

مثلاً برای نوشتن دربارۀ «یک روز بارانی»، چند لحظه خاطره‌ها، صداها و اتفاق‌های مربوط به باران را به یاد بیاور. بعد مشخص کن کدام‌ها به موضوعت کمک می‌کنند. این همان مهندسیِ نوشتن است: بررسی و طراحی نوشته پیش از ساختن آن. نقشۀ تو قرار نیست از اول پر از جمله‌های کامل باشد؛ کافی است مسیر نوشتن را روشن کند.

حالا که چند فکر پیدا کرده‌ای، باید به آن‌ها نظم بدهی. طبقه‌بندی ذهنی یعنی فکرهای مرتبط را کنار هم بگذاری و جای هر دسته را در نوشته مشخص کنی. نقشۀ ساده از موضوع شروع می‌شود و برای نوشته سه بخش در نظر می‌گیرد: آغازین، میانی و پایانی.

در آغاز، خواننده را وارد موضوع می‌کنی. در میانه، موضوع را با توضیح و جزئیات گسترش می‌دهی؛ این بخش می‌تواند چند بند داشته باشد. در پایان، نوشته را به شکلی مناسب جمع می‌کنی. برای موضوع باران، می‌توانی با دیدن ابرها شروع کنی، در میانه از مسیر مدرسه و اتفاق‌های آن بگویی و با احساست پس از رسیدن به خانه تمام کنی. این نقشه کمک می‌کند هنگام نوشتن سرگردان نشوی.

برای شناخت ساختمان یک متن، فقط به بلندی بندها نگاه نکن؛ ببین هر بخش چه کاری انجام می‌دهد. در متن طنز کیک‌پزی، آغاز نوشته خواننده را با مفهوم درهم‌شدن کارها آشنا و برای شنیدن حکایت آماده می‌کند. بخش میانی، ماجرای مرد و قاطی‌شدن دستورهای آشپزی و ورزش را گسترش می‌دهد. پایان هم با پرسش‌هایی دربارۀ کیک، ماجرا را طنزآمیز جمع می‌کند.

نکتۀ جالب این است که موضوع داستان، آشفتگی است؛ اما خودِ داستان ساختمان مشخصی دارد! پس طنزنوشتن به معنای بی‌نظم‌نوشتن نیست. هنگام خواندن یا نوشتن، از خودت بپرس: «اینجا موضوع معرفی می‌شود، توضیح پیدا می‌کند یا جمع می‌شود؟» پاسخ، جای آن بخش را روشن می‌کند.

پس از فکرکردن و کشیدن نقشه، نوبت پیش‌نویس است؛ یعنی نسخۀ اول نوشته، نه نسخۀ بی‌نقص آن. ممکن است در این نسخه جمله‌ای ضعیف باشد یا بخشی به توضیح بیشتری نیاز داشته باشد. این‌ها دلیل کنارگذاشتن نوشتن نیستند.

متن «ضرورت بازنویسی» دو حالت را معرفی می‌کند: خلاق و ویرایشی. در حالت خلاق، فرصت می‌دهی فکرها به جمله تبدیل شوند و راه‌های تازه را امتحان می‌کنی. در حالت ویرایشی، نوشته را دوباره می‌خوانی و اصلاح می‌کنی. اگر بخواهی هر جمله را همان لحظه بی‌نقص کنی، ممکن است جریان فکر متوقف شود. می‌توانی بخشی را بنویسی و بعد به اصلاحش برگردی؛ مهم این است که سخت‌گیری، مانع شکل‌گرفتن پیش‌نویس نشود.

گاهی هنوز یک جمله ننوشته‌ایم که در ذهنمان می‌گوییم: «این خوب نیست!» اگر مدام دنبال بهترین واژه بگردیم، ممکن است اصل فکر را هم فراموش کنیم. برای همین، نوشتن دو حالت دارد: خلاق و ویرایشی. در حالت خلاق، فکرها را می‌نویسیم و از ناقص‌بودنشان نمی‌ترسیم. در حالت ویرایشی، به متن برمی‌گردیم و جمله‌های مبهم، اضافی یا نامرتب را اصلاح می‌کنیم.

بازنویسی فقط خوش‌خط‌کردن نیست؛ ممکن است جای یک جمله را عوض کنیم یا توضیحی بیفزاییم. متن طنزآمیز کتاب هم ساختمان دارد: آغازش از پیش‌نویس نویسندگان می‌گوید، میانه‌اش دو حالت نوشتن را توضیح می‌دهد و پایانش ما را به شروع نوشتن تشویق می‌کند. حالا تو هم پیش از قضاوت‌کردن، به فکرت فرصت نوشته‌شدن بده.

اکنون موضوع دل‌خواهت را انتخاب کن و با کمک نقشۀ نوشتن، پیش‌نویس را بساز. بعد نوبت بررسی است؛ اما «خوب بود» یا «بد بود» برای داوری کافی نیست. باید بدانیم دقیقاً چه چیزی را می‌سنجیم.

سنجه‌های کتاب چند بخش دارند: داشتن پیش‌نویس، داشتن پاک‌نویسِ درست و مرتب، نظمِ آغاز و میانه و پایان، و شیوۀ خواندن. در پاک‌نویس، املا، نشانه‌گذاری، درست‌نویسی و حاشیه‌گذاری مهم‌اند. پس پاک‌نویس فقط رونویسی خوش‌خط نیست.

وقتی تنها هستی، یک بار نوشته‌ات را با صدای بلند بخوان. آیا جمله‌ها روشن‌اند؟ آیا پایان ناگهان قطع می‌شود؟ نتیجۀ داوری‌ات را مشخص بنویس؛ مثلاً: «آغاز موضوع را معرفی می‌کند، اما پایان به یک جملۀ جمع‌بندی نیاز دارد.» این داوری به تو نشان می‌دهد در بازنویسی چه کاری انجام دهی.

در بازبینی نوشته، بعضی واژه‌های آشنا هم نیاز به دقت دارند. شاید «گاهاً» را شنیده باشی، اما برای بیان این معنا باید «گاهی» بنویسیم. تنوین نشانۀ ویژهٔ واژه‌های عربی است؛ نمی‌توانیم آن را به هر واژه‌ای اضافه کنیم و صورت درستی بسازیم.

برای نمونه، «تلفن» غیرعربی است؛ پس به‌جای «تلفناً» می‌توانیم بنویسیم «تلفنی» یا «با تلفن». در تمرین دیگر کتاب نیز «جان» فارسی است، اما «مال» عربی است؛ نباید هر دو را از نظر ریشۀ واژه یکسان بدانیم. برای بازنویسی روانِ آن عبارت می‌توانیم از «با جان و مال» استفاده کنیم.

پس هنگام ویرایش، فقط به آشنابودنِ شکل واژه اعتماد نکن. از خودت بپرس آیا این نشانه برای چنین واژه‌ای مناسب است و آیا تعبیر ساده‌تر و درستی وجود دارد؟

در تصویرنویسی، باید چنان بنویسی که خواننده بتواند از روی جزئیات، تصویر انتخابی تو را تشخیص دهد. وقتی تصویرهای کتاب را پیش رو داری، ابتدا یکی را انتخاب کن و چند لحظه به آن نگاه کن. چه چیزهایی در آن دیده می‌شود؟ آدم‌ها یا اشیا کجا هستند؟ کدام جزئیات این تصویر را از دیگری جدا می‌کند؟

بعد، این مشاهده‌ها را مرتب کن: در آغاز، فضای کلی را معرفی کن؛ در میانه، جزئیات مهم را توضیح بده؛ در پایان، برداشت یا احساس خودت را بیان کن. احساست را به چیزی که واقعاً در تصویر می‌بینی پیوند بده، نه به جزئیاتی که وجود ندارند. در انشای آزاد هم موضوع را خودت برمی‌گزینی، اما همچنان به طرح، پیش‌نویس و بازنویسی نیاز داری. آزادی موضوع به معنی بی‌نظمی نوشته نیست.