خلاصه درس فصل ۷ نگارش هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

گاهی موضوع انشا را می‌دانیم، اما نمی‌دانیم درباره‌اش چه بنویسیم. در این موقعیت، پرسیدن به ذهن ما جهت می‌دهد. داستان میکا توجه ما را به همین ارزشِ پرسش جلب می‌کند: پاسخ، دانسته‌ای به ما می‌دهد و پرسش تازه می‌تواند فکر را جلوتر ببرد.

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ کتاب‌خانهٔ مدرسه بنویسی. پرسش‌های «چه کتاب‌هایی دارد؟»، «دانش‌آموزان چگونه از آن استفاده می‌کنند؟» و «چه چیزی در آن می‌تواند بهتر شود؟» هرکدام بخشی از موضوع را روشن می‌کنند. پرسش مناسب باید به موضوع مربوط باشد و به پیدا کردن اطلاعات کمک کند؛ صرفاً زیادبودن پرسش‌ها کافی نیست.

بعد از طرح پرسش‌ها، نوبت مرتب‌کردن آن‌هاست. به این فکر کن که خواننده بهتر است اول چه چیزی را بداند و بعد به سراغ چه بخشی برود. برای زندگی‌نامه، معمولاً از تولد و کودکی آغاز می‌کنیم و سپس به تحصیل، فعالیت‌ها و پایان زندگی می‌رسیم. نمونهٔ زندگی حاج حسین بصیر در کتاب، نشان می‌دهد که پاسخ پرسش‌ها چگونه مواد یک متن را فراهم می‌کند.

اکنون به پرسش‌های مرتب‌شده پاسخ بده و پاسخ‌ها را به همان ترتیب کنار هم بگذار. پاسخ حدسی ننویس؛ اگر چیزی را نمی‌دانی، باید اطلاعاتش را پیدا کنی. در پایان، متن را دوباره بخوان؛ تکرارها، جمله‌های ناروشن و بی‌نظمی‌ها را اصلاح کن تا پاسخ‌های جداگانه به نوشته‌ای پیوسته تبدیل شوند.

گاهی به‌جای آنکه از پرسش به متن برسیم، متن آماده‌ای داریم و باید پرسش‌های پشت آن را پیدا کنیم. فعالیت سهراب سپهری در کتاب از همین نوع است. نخست موضوعی انتخاب می‌کنیم که همهٔ بخش‌ها را پوشش دهد؛ مثلاً «زندگی و آثار سهراب سپهری»، نه فقط «سفرهای سهراب».

سپس می‌بینیم هر بخش چه اطلاعاتی می‌دهد: تولد و خانواده، تحصیل، شعر و آثار، سفرها، و پایان زندگی. برای هر بخش، پرسشی می‌نویسیم که پاسخ آن در همان بخش باشد. مثلاً اطلاعات تحصیلی می‌تواند پاسخِ «سپهری کجا و در چه زمینه‌ای تحصیل کرد؟» باشد. این تمرین نشان می‌دهد آیا ارتباط پرسش و پاسخ را درست فهمیده‌ایم یا نه.

پرسش‌سازی فقط برای امتحان‌گرفتن نیست؛ می‌تواند نقشهٔ نوشته باشد. متن زندگی سهراب سپهری را به چند بخش نگاه کن: تولد و خانواده، تحصیل، آثار، سفرها و پایان زندگی. موضوع کلی باید همهٔ این بخش‌ها را در بر بگیرد؛ مثلاً «زندگی سهراب سپهری». حالا برای هر بخش پرسشی بساز که پاسخ آن در همان بخش باشد. برای بخش آثار می‌توان پرسید: «اثر معروف سپهری چیست و شعرهایش چه ویژگی‌هایی دارد؟» اگر فقط بپرسی «او کجا به دنیا آمد؟»، هنوز برای بقیهٔ متن نقشه‌ای نداری. پرسش‌های منظم، مثل برچسب روی کشوها، جای هر دسته از اطلاعات را مشخص می‌کنند.

حالا نوبت توست که به‌جای خواندن یک زندگی‌نامه، نویسندهٔ آن باشی. یکی از بزرگان محل زندگی‌ات را انتخاب کن؛ کسی که در زمینه‌ای مانند دانش، هنر یا خدمت به مردم شناخته شده است. پیش از نوشتن، پرسش‌هایت را مرتب کن: چه کسی است؟ کجا به دنیا آمده؟ چه آموخته؟ چه کار مهمی کرده است؟ اطلاعات را از منبع قابل اعتماد یا گفت‌وگو با فردی آگاه به دست بیاور؛ جای خالی اطلاعات را با حدس پر نکن. در آغاز، فرد را معرفی کن؛ در میانه، فعالیت‌هایش را توضیح بده و در پایان، جمع‌بندی مناسبی بیاور. اگر فرد زنده است، لازم نیست بخشی دربارهٔ درگذشت داشته باشی.

نوشته با تمام‌شدن جملهٔ آخر، آماده نمی‌شود؛ باید آن را بررسی کنی. چون تنها درس می‌خوانی، نوشته‌ات را کنار بگذار و دوباره مثل یک خواننده به آن نگاه کن. ببین پیش‌نویس داری و اصلاح‌ها را در پاک‌نویس آورده‌ای؟ املا، نشانه‌ها، درست‌نویسی و حاشیه‌ها مناسب‌اند؟ آغاز، میانه و پایان از هم قابل تشخیص‌اند؟ پرسش‌های اولیه به نوشته نظم داده‌اند؟ سپس متن را بلند بخوان تا مکث‌ها و شیوهٔ خواندنت را هم بررسی کنی. به‌جای داوری کلیِ «خوب است»، دقیق بگو: «معرفی روشن است، اما فعالیت‌های فرد باید مرتب‌تر شوند.» این نوع بررسی، راه بهترکردن متن را نشان می‌دهد.

گاهی هنگام حرف‌زدن، در پایان یک واژه صدای «ـِ» می‌شنویم؛ اما این صدا همیشه حرف «ه» نیست. در «نامِ من»، کسره، «نام» را به «من» پیوند می‌دهد؛ پس نباید بنویسیم «نامه من». در «کارِ من» هم همین اتفاق می‌افتد. برای ویرایش، معنی و نقش واژه را در جمله بررسی کن، نه فقط صدایی را که می‌شنوی. البته قرار نیست هر «ه» پایانی را حذف کنی! در «ما سواره بودیم»، واژهٔ «سواره» درست است و مقابل «پیاده» قرار می‌گیرد؛ ولی در ترکیب «سوارِ بر اسب»، پس از «سوار» صدای کسره می‌آید. این تفاوت کوچک می‌تواند معنی نوشته را عوض کند.

در تصویرنویسیِ این صفحه، لازم نیست عکسی روبه‌رویت باشد؛ تصویر را در ذهنت می‌سازی. مثلاً چشم‌هایت را لحظه‌ای ببند و حیاطی در یک صبح پاییزی را تصور کن. پیش از نوشتن، تصویر را روشن‌تر کن: برگ‌ها چه رنگی‌اند؟ نور کجا افتاده است؟ چه صدایی شنیده می‌شود؟ بعد جزئیات را با ترتیبی قابل دنبال‌کردن بنویس؛ مثلاً از نمای کلی حیاط به نیمکت و برگ‌های کنارش برس. گفتنِ «حیاط زیبا بود» کافی نیست؛ نشان بده چه چیزی آن را زیبا کرده است. انشای آزاد فرصتی است که موضوع و تصویر خودت را انتخاب کنی، اما همچنان باید به نوشته‌ات نظم بدهی.