خلاصه درس فصل ۶ نگارش هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از نوشتن، موضوع را انتخاب و کوچک‌تر می‌کنیم؛ حالا باید فکرمان را در بندها جای بدهیم. در ساختاری که این درس تمرین می‌کند، هر بند یک جملهٔ موضوع و چند جملهٔ تکمیل‌کننده دارد. جملهٔ موضوع، فکر اصلی را معرفی می‌کند و جمله‌های تکمیل‌کننده آن را باز می‌کنند؛ مثلاً با توضیح یا آوردن نمونه.

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ کمک‌کردن در خانه بنویسی. «همکاری اعضای خانواده کارهای خانه را آسان‌تر می‌کند» می‌تواند جملهٔ موضوع باشد. جمله‌هایی دربارهٔ تقسیم کار و زودتر تمام‌شدن کارها، آن را تکمیل می‌کنند. پس بند فقط چند جملهٔ کنار هم نیست؛ جمله‌هایش برای توضیح یک فکر مشترک همکاری می‌کنند.

هر بندِ بدنه یک موضوع اصلی دارد که معمولاً در جملهٔ آغازین بیان می‌شود. این جمله را جملهٔ موضوع می‌نامیم. به واژهٔ «معمولاً» دقت کن: برای تشخیص جملهٔ موضوع، فقط جای جمله را نبین؛ بپرس کدام جمله فکر اصلی بند را بیان می‌کند.

جملهٔ موضوع برای نویسنده مشخص می‌کند چه چیزهایی بنویسد و به خواننده می‌فهماند قرار است دربارهٔ چه فکری بخواند. همچنین «موضوع بند» با «جملهٔ موضوع» یکی نیست: موضوع را می‌توان با عبارتی کوتاه گفت، اما جملهٔ موضوع یک جملهٔ کامل است. مثلاً موضوع می‌تواند «فایدهٔ پیاده‌روی» باشد و جملهٔ موضوع چنین باشد: «پیاده‌روی روزانه به تندرستی ما کمک می‌کند.»

پس از نوشتن جملهٔ موضوع، هر جملهٔ تازه را با آن بسنج: «آیا این جمله همان فکر را توضیح می‌دهد یا تقویت می‌کند؟» اگر پاسخ مثبت باشد، جمله به کامل‌شدن بند کمک می‌کند. وقتی همهٔ جمله‌ها چنین ارتباطی داشته باشند، بند منسجم است؛ یعنی خواننده می‌تواند مسیر فکر را دنبال کند.

در نمونه‌های کتاب، یک بند توضیح می‌دهد که داستان چگونه با خیال‌پردازی و تجربه‌های تازه به رشد ذهن کودکان کمک می‌کند. بند دیگر از داستان به نقاشی و خوش‌نویسی می‌رود. این موضوع‌ها شاید همگی ارزشمند باشند، اما ارزشمندبودن یا شباهت کلی آن‌ها کافی نیست؛ باید فکر مشخص جملهٔ موضوع را گسترش دهند.

اول از خودت بپرس: «این بند دربارهٔ چیست؟» پاسخ کوتاه تو، موضوع بند است. بعد بپرس: «نویسنده دربارهٔ این موضوع چه حرف اصلی‌ای می‌زند؟» جمله‌ای که این فکر را بیان می‌کند، جملهٔ موضوع است. در بند بازی، موضوع «علاقهٔ کودکان به بازی» است؛ جملهٔ آغازین می‌گوید بازی برای آنان از خوردن لذت‌بخش‌تر است. جمله‌های بعد، با اشاره به فراموش‌کردن غذا و نیازنداشتن به تشویق برای بازی، همان فکر را توضیح می‌دهند. پس موضوع معمولاً یک عبارت کوتاه است، اما جملهٔ موضوع، پیامی کامل دارد.

حالا نوبت ساختن بند خودت است. برای موضوعی مثل «صدای زنگ آخر»، اول یک فکر مشخص انتخاب کن؛ مثلاً شادی دانش‌آموزان هنگام تمام‌شدن کلاس‌ها. بعد آن را در یک جملهٔ کامل بنویس. جمله‌های بعد باید همان فکر را باز کنند: جمع‌کردن کیف‌ها، لبخند بچه‌ها و گفت‌وگوهای شادشان. اگر ناگهان دربارهٔ غذای دیشب بنویسی، بند از مسیرش خارج می‌شود. هر جملهٔ تکمیل‌کننده باید به فکر اصلی کمک کند. لازم نیست هرچه دربارهٔ مدرسه می‌دانی در یک بند جا بدهی؛ یک فکر را روشن و منظم بیان کن.

بعد از نوشتن، نقش خواننده را بگیر و نوشته‌ات را بررسی کن. در پیش‌نویس، فکرها را روی کاغذ بیاور؛ سپس آن‌ها را مرتب و اصلاح کن. در پاک‌نویس، به املا، نشانه‌های نگارشی، درست‌نویسی و حاشیه‌ها توجه کن. ساختار بند را هم بسنج: آیا جملهٔ موضوع دارد؟ آیا جمله‌های دیگر آن را توضیح می‌دهند؟ در پایان، نوشته را بلند بخوان تا مکث‌ها و شیوهٔ خواندنت را بررسی کنی. حتی وقتی تنها هستی، می‌توانی صدایت را ضبط کنی. نقد خوب فقط گفتنِ «عالی بود» نیست؛ باید نشان بدهد کدام بخش خوب است و چه چیزی بهتر می‌شود.

هنگام بازبینی، زیر فعل‌ها خط بکش و زمانشان را مقایسه کن. اگر اتفاق‌ها را در گذشته روایت می‌کنی، بی‌دلیل به زمان حال نپر. مثلاً در «دیروز به حیاط رفتم و بازی می‌کنم»، دو فعل با روایت هماهنگ نیستند؛ می‌توانی بنویسی «دیروز به حیاط رفتم و بازی کردم». در تمرین کتاب هم باید زمان فعل‌ها را هماهنگ کنی. این کار به معنی ممنوع‌بودن هر تغییر زمانی نیست؛ گاهی واقعاً دربارهٔ دو زمان متفاوت حرف می‌زنیم. مشکل، تغییر بی‌دلیلی است که خواننده را دربارهٔ زمان رویدادها سردرگم می‌کند.

در مَثَل‌نویسی، قرار نیست فقط معنی ضرب‌المثل را توضیح بدهی؛ باید پیام آن را در یک ماجرا نشان بدهی. «بارِ کج به منزل نمی‌رسد» دربارهٔ نرسیدن به نتیجهٔ درست از راه نادرست است. برای بازآفرینی آن، شخصیتی بساز که هدفی دارد، اما راهی نادرست انتخاب می‌کند؛ سپس نتیجهٔ انتخابش را نشان بده. مثلاً کسی برای بردن مسابقه قانون را زیر پا می‌گذارد و در پایان از مسابقه کنار گذاشته می‌شود. لازم نیست حتماً بار و جاده در داستانت باشد؛ مهم این است که رویدادها پیام مَثَل را روشن کنند.