خلاصه درس فصل ۳ نگارش هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

وقتی موضوع خیلی گسترده است، ذهن ما هم‌زمان سراغ چیزهای زیادی می‌رود و شروع نوشتن سخت می‌شود. راه‌حل این است که پیش از نوشتن، موضوع را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کنیم؛ به هر بخش کوچک‌تر، ریزموضوع می‌گوییم.

مثلاً برای «مدرسه» می‌توانی به فضاها، افراد، ورزش یا نظم و بهداشت فکر کنی. بعد، فکرهای نزدیک به هم را کنار هم بگذاری: کلاس و آزمایشگاه در گروه فضاها قرار می‌گیرند؛ معلم و دانش‌آموز در گروه افراد. این کار شبیه مرتب‌کردن وسایل اتاق است: وقتی هر چیز جای مشخصی دارد، پیداکردنش آسان‌تر می‌شود. در نوشتن هم راحت‌تر می‌فهمی دربارهٔ چه چیزی حرف داری.

حالا که ریزموضوع‌ها را پیدا کردی، از آن‌ها یک نقشهٔ نوشتن بساز. موضوع کلی بالای نقشه قرار می‌گیرد و ریزموضوع‌ها شاخه‌های آن می‌شوند. سپس می‌توانی برای هر ریزموضوع، یک بند در بخش میانی در نظر بگیری.

در نمودار کتاب، برای موضوع مدرسه سه بند پیشنهاد شده است: یکی دربارهٔ ساختمان و معماری، یکی دربارهٔ امکانات و فضا و دیگری دربارهٔ کیفیت آموزش. پس قرار نیست در هر بند از همه‌چیز بنویسیم. بخش آغازین، خواننده را با موضوع آشنا می‌کند؛ بخش میانی، جنبه‌های آن را باز می‌کند؛ بخش پایانی هم نوشته را به سرانجام می‌رساند. این نقشه کمک می‌کند هنگام نوشتن، بی‌دلیل از یک موضوع به موضوع دیگر نپریم.

در نوشتهٔ «مدرسهٔ سال»، نویسنده سال را به یک روز مدرسه تشبیه کرده است. این نگاه خیالی، جای طبقه‌بندی را نگرفته؛ بلکه روی یک نقشهٔ روشن نشسته است: موضوع کلی، سال است و ریزموضوع‌ها، فصل‌های آن هستند.

آغاز نوشته این نگاه را معرفی می‌کند. سپس چهار بندِ بخش میانی، به‌ترتیب به بهار، تابستان، پاییز و زمستان می‌پردازند. هر فصل مثل یک معلم رفتار می‌کند، اما ویژگی‌هایش با همان فصل هماهنگ می‌ماند. پایان نوشته هم ما را دوباره به شروع سال برمی‌گرداند. پس طبقه‌بندی، نوشته را خشک و بی‌روح نمی‌کند؛ می‌توانی نقشه‌ای منظم داشته باشی و درون آن با خیال و توصیف، جذاب بنویسی.

وقتی موضوعی گسترده است، لازم نیست همهٔ حرف‌هایمان را یک‌باره بنویسیم. اول آن را به بخش‌های کوچک‌تر، یعنی ریزموضوع‌ها، تقسیم می‌کنیم. در متن جانوران، موضوع اصلی «جانوران» است و شاخه‌های آن پرندگان، خزندگان، آبزیان و دوزیستان‌اند. توضیحِ ویژگی‌های هر گروه هم زیر همان شاخه قرار می‌گیرد.

برای نوشتن دربارهٔ «عینک» نیز می‌توانی شاخه‌هایی مثل کاربرد، انواع و روش نگهداری بسازی. بعد برای هر شاخه چند جمله بنویسی. آغاز، خواننده را با موضوع آشنا می‌کند؛ میانه، جای توضیح شاخه‌هاست؛ و پایان، نوشته را جمع‌بندی می‌کند. این نقشه کمک می‌کند وسط نوشتن از موضوع دور نشوی.

نوشته با تمام‌شدن پیش‌نویس آماده نمی‌شود؛ باید یک‌بار هم با نگاه خواننده آن را بررسی کنیم. اول بپرس: آیا موضوع به بخش‌های روشنی تقسیم شده و توضیح هر بخش سر جای خودش آمده است؟ بعد ببین آغاز، میانه و پایان به هم پیوند دارند یا نه.

در بازخوانی بعدی، سراغ پیراسته‌نویسی برو: املا، نشانه‌های نگارشی، شکل درست جمله‌ها و حاشیهٔ نوشته را بررسی کن. در پایان، متن را با صدای بلند بخوان. مکث‌ها و لحن مناسب کمک می‌کنند معنا روشن‌تر منتقل شود. اگر جایی هنگام خواندن گیر کردی، همان بخش را دوباره بررسی کن.

برای انتخاب فعل، اول نهاد را پیدا کن؛ یعنی کسی یا چیزی که درباره‌اش خبری می‌دهیم. نهاد مفرد معمولاً فعل مفرد می‌خواهد و نهاد جمع، فعل جمع. مثلاً «گنجشک پرید» و «گنجشک‌ها پریدند».

حالا به تفاوت دو واژه دقت کن: اگر دو نهاد مفرد با «و» به هم وصل شوند، فعل جمع می‌آید: «مریم و نرگس رسیدند». اما وقتی «با» همراه کسی را معرفی می‌کند، فعل با نهادِ پیش از «با» هماهنگ می‌شود: «مریم با نرگس رسید». پس نزدیک‌ترین اسم به فعل را ملاک قرار نده؛ اول ببین نهاد جمله چیست.

مَثَل، حرفی کوتاه است که می‌تواند معنای گسترده‌ای داشته باشد. در بازآفرینی مَثَل، آن حرف کوتاه را به یک ماجرا تبدیل می‌کنیم؛ پس به شخصیت، موقعیت و اتفاق نیاز داریم، نه فقط توضیح معنی واژه‌ها.

در روایت عروسیِ کتاب، ابتدا مهمانی و رفتار مهمان ساکت را می‌بینیم. بعد، گفت‌وگوها ما را به پایان می‌رسانند و تازه آن‌جا علت سکوت او روشن می‌شود. داستان با معنای ظاهری مَثَل هم ارتباط پیدا می‌کند. هنگام خواندن یا نوشتن چنین روایتی، بپرس: کدام اتفاق باعث شده این مَثَل در این موقعیت معنا پیدا کند؟

مَثَلِ بام و برف می‌گوید هرچه دارایی، امکانات یا جایگاه کسی بیشتر باشد، معمولاً کار و مسئولیت بیشتری هم دارد. برای بازآفرینی آن، مجبور نیستی حتماً دربارهٔ پشت‌بام و بارش برف بنویسی؛ می‌توانی پیامش را در موقعیتی تازه نشان بدهی.

مثلاً کسی چند حیوان خانگی می‌خواهد، اما بعد می‌فهمد رسیدگی به آن‌ها وقت بیشتری می‌گیرد. ابتدا خواستهٔ شخصیت را نشان بده، بعد اتفاقی بساز که مسئولیتش را آشکار کند و در پایان، نتیجهٔ تجربه‌اش را بیاور. مراقب باش فقط دربارهٔ زیادبودن دارایی ننویسی؛ پیوندِ امکانات بیشتر با مسئولیت بیشتر باید در ماجرا دیده شود.