خلاصه درس فصل ۱ نگارش هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

فرض کن قرار است به جایی تازه سفر کنی. احتمالاً پیش از حرکت، دربارهٔ مقصد و راه رسیدن به آن فکر می‌کنی. نوشتن هم همین‌طور است: وقتی موضوع را می‌دانی، هنوز باید تصمیم بگیری چگونه درباره‌اش بنویسی.

مثلاً موضوع «یک گردش خانوادگی» را در نظر بگیر. خاطره‌های زیادی داری، اما اگر همه را بی‌نظم کنار هم بیاوری، خواننده شاید مسیر ماجرا را گم کند. نقشهٔ نوشتن کمک می‌کند پیش از حرکت، راهی برای بیان فکرهایت پیدا کنی. پس قرار نیست فقط کلمه‌ها را پشت سر هم بچینیم؛ می‌خواهیم روشمند بنویسیم.

شاید فکر کنی نوشتن درست از لحظه‌ای آغاز می‌شود که قلم را روی کاغذ می‌گذاری. اما پیش از آن، در ذهنت کار مهمی انجام می‌دهی: فکرها را پیدا و مرتب می‌کنی. در نقشهٔ این درس، مبدأ، ذهن است و مقصد، صفحهٔ دفتر.

برای موضوع «گردش خانوادگی»، می‌توانی در ذهن مشخص کنی چه چیزهایی را می‌خواهی بگویی: معرفی گردش، اتفاق‌های آن و احساست در پایان. این مرتب‌کردن، همان طبقه‌بندی ذهنی است. هرچه پیش از نوشتن روشن‌تر بدانی چه می‌خواهی بگویی، انتقال آن به کاغذ آسان‌تر می‌شود و احتمال پراکندگی نوشته کمتر خواهد بود.

برای مرتب‌کردن فکرها، می‌توانی ساختمان ساده‌ای برای نوشته در نظر بگیری. بالای نقشه، موضوع را مشخص کن؛ بعد برای نوشته، بخش آغازین، بخش میانی و بخش پایانی در نظر بگیر.

در آغاز، خواننده را با موضوع آشنا می‌کنی. در میانه، آن را با توضیح‌ها و مثال‌های مرتبط گسترش می‌دهی؛ این بخش می‌تواند چند بند داشته باشد. در پایان، مطالب را جمع می‌کنی و نوشته را به سرانجام می‌رسانی.

مثلاً در نوشته‌ای دربارهٔ کتابخانهٔ مدرسه، معرفی کتابخانه می‌تواند آغاز باشد؛ توضیح قفسه‌ها و تجربهٔ کتاب‌خواندن، میانه؛ و بیان برداشت نهایی، پایان. این نظم کمک می‌کند خواننده ارتباط مطالب را بفهمد و سردرگم نشود.

حالا به نمونهٔ «دل، آشیانهٔ محبت» نگاه کن. نویسنده در آغاز، دل را مانند گنجینه‌ای معرفی می‌کند که باید از آن مراقبت کرد. با این کار، خواننده برای دنبال‌کردن موضوع آماده می‌شود.

در بخش میانی، نویسنده دربارهٔ پاکی دل، دوستی و مهربانی توضیح می‌دهد. این بندها متفاوت‌اند، اما همه به موضوع اصلی مربوط‌اند. در پایان هم بر ارزش دل پاک تأکید می‌کند و پیام نوشته را جمع می‌کند.

برای شناخت ساختمان یک متن، فقط به جای بند نگاه نکن؛ از خودت بپرس: این بند موضوع را معرفی می‌کند، آن را گسترش می‌دهد یا نوشته را جمع می‌کند؟ این پرسش، نقش هر بخش را روشن می‌کند.

در «زبان‌های ما»، نویسنده فقط چند حرکت بدن را نام نمی‌برد؛ فکرش را مرحله‌به‌مرحله پیش می‌برد. بند اول، بخش آغازین است: موضوع زبان و راه‌های پیام‌دادن را مطرح می‌کند و با پرسش، ذهن خواننده را درگیر می‌کند. سه بند بعدی، بخش میانی‌اند: دست تکان‌دادن، حرکت مبصر و حرکت اعضای بدن، موضوع را روشن‌تر می‌کنند. بند آخر، بخش پایانی است و از توضیح‌ها نتیجه می‌گیرد. پس هر بخش کاری دارد: آغاز، موضوع را معرفی می‌کند؛ میانه، آن را گسترش می‌دهد؛ پایان، نوشته را جمع‌بندی می‌کند. هنگام بررسی ساختمان نوشته، فقط به تعداد بندها نگاه نکن؛ ببین هر بند چه نقشی دارد.

حالا نوبت نوشتن توست. کتاب سه موضوع پیشنهاد می‌کند: پاییز، حیاط مدرسه و روزی که دوست دارم تکرار شود. پیش از جمله‌سازی، یکی را انتخاب کن و چند فکر مرتبط با آن بنویس. مثلاً برای «حیاط مدرسه» می‌توانی به درخت‌ها، بازی‌ها، صداها و خاطره‌ای از زنگ تفریح فکر کنی. این یادداشت‌های کوتاه، نقشۀ ذهنی تو هستند؛ لازم نیست از همان ابتدا جمله‌های کامل و زیبا باشند. سپس فکرها را برای آغاز، میانه و پایان مرتب کن. در انشای آزاد هم انتخاب موضوع با توست، اما آزادی در انتخاب، به معنی بی‌نیازی از نقشه و نظم نیست.

بعد از نوشتن، مثل یک خوانندۀ دقیق به کارت نگاه کن. سنجه یعنی معیاری که کمک می‌کند داوری ما روشن و منصفانه باشد. نخست ببین پیش‌نویس داری یا نه؛ پیش‌نویس همان نسخۀ اول است که می‌توانی تغییرش بدهی. سپس پاک‌نویس را از نظر املا، نشانه‌های نگارشی، درست‌نویسی و حاشیه‌گذاری بررسی کن. بعد سراغ نظم فکرها و بخش‌های آغازین، میانی و پایانی برو. نوشته‌ات را بلند هم بخوان و به شیوۀ خواندنت توجه کن. چون تنها درس می‌خوانی، خودت داور باش: به‌جای «خوب بود»، یک قوت مشخص و یک پیشنهاد روشن بنویس؛ مثلاً «مثال‌ها روشن‌اند؛ پایان به جمع‌بندی نیاز دارد».

زبان گفت‌وگوی روزمره همیشه برای نوشتۀ رسمی مناسب نیست. هنگام حرف‌زدن ممکن است بگوییم «چشش» یا «نمی‌تونی»، اما در انشای رسمی باید بنویسیم «چشمش» و «نمی‌توانی». هنگام بازبینی، واژه‌های شکسته و کوتاه‌شده را پیدا کن و شکل کامل آن‌ها را بنویس؛ سپس نشانه‌های نگارشی را هم بررسی کن. البته یک استثنا داریم: در گفت‌وگوی شخصیت‌های داستان یا نمایش‌نامه می‌توان زبان گفتاری به کار برد تا حرف‌زدن شخصیت طبیعی باشد. پس پیش از تغییر یک واژه، از خودت بپرس: این جمله بخشی از روایت رسمی است یا حرف مستقیم یک شخصیت؟

در تصویرنویسی باید با واژه‌ها کاری کنی که خواننده صحنه را در ذهنش ببیند. ابتدا تصویر را کامل نگاه کن؛ بعد از چیزهای مهم به جزئیات برو. فقط نام چیزها را ردیف نکن؛ بگو هر چیز کجاست، چه ویژگی دیدنی دارد و چه ارتباطی با بقیۀ صحنه دارد. میان آنچه می‌بینی و آنچه حدس می‌زنی فرق بگذار؛ اگر احساسی را حدس می‌زنی، آن را قطعی ننویس. تصویر این فعالیت در پیام حاضر دیده نمی‌شود، پس دربارۀ جزئیاتش داوری نمی‌کنیم. هنگام دیدن آن در کتاب، نوشته‌ات را با این پرسش بسنج: آیا کسی که تصویر را ندیده، می‌تواند از روی نوشته‌ام آن را تصور کند؟