خلاصه درس فصل ۱۱ مطالعات اجتماعی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

برای شناخت ایران باستان، فقط دانستن نام شاهان و جنگ‌ها کافی نیست؛ باید زندگی مردم را هم بشناسیم. البته مدارک باقی‌مانده محدود است و شناخت مورخان از آن روزگار کامل نیست.

از خانواده شروع کنیم: خانواده پایهٔ زندگی اجتماعی بود و ازدواج ارزش دینی زیادی داشت؛ حتی همسر داشتن برای گرفتن مقام اهمیت داشت. پدر سرپرست خانواده بود و مسئولیت امنیت و برگزاری آیین‌های مذهبی را بر عهده داشت. ازدواج‌ها اغلب در میان خویشاوندان و افراد یک دودمان انجام می‌شد تا پیوند خونی و دارایی‌های آن حفظ شود. پس ازدواج فقط تصمیمی شخصی نبود و با باورها و جایگاه اجتماعی هم ارتباط داشت.

امروز بیشتر ما لباس و ابزار مورد نیازمان را می‌خریم؛ اما در ایران باستان، خانواده بخش بزرگی از نیازهایش را خودش فراهم می‌کرد. زنان و مردان در کارهایی مانند کشاورزی و تولید پارچه مشارکت داشتند. بنابراین خانه فقط محل استراحت نبود؛ محل کار هم بود.

خانه نقش آموزشی نیز داشت. کودکان ارزش‌هایی مانند درست‌گویی و امانت‌داری را در خانواده می‌آموختند. معمولاً پسران حرفهٔ پدر و دختران مهارت‌های خانه‌داری را از مادر یاد می‌گرفتند. برای پسر داشتن ارزش ویژه‌ای قائل بودند که با شرایط اقتصادی و، در خاندان شاهی، ارثی بودن سلطنت ارتباط داشت. این توصیفِ نگرش آن دوره است، نه دلیلی بر بیشتر بودن ارزش انسانی پسران.

اگر از زندگی مردم آن روزگار تصویری بسازیم، باید روستاها را پرجمعیت‌تر از شهرها تصور کنیم؛ بیشتر مردم کشاورز بودند. در کنار روستانشینان، گروه‌هایی هم زندگی کوچ‌نشینی داشتند. پس همهٔ مردم یک شیوهٔ زندگی نداشتند.

پیش از ساسانیان، تعداد شهرها کم بود و بیشتر محل حضور شاهان و کارگزاران حکومت به شمار می‌آمدند. در دورهٔ ساسانی، شهرسازی بیشتر شد و جمعیت شهرها رشد کرد. در شهرها، علاوه بر مأموران حکومت، بازرگانان، صنعتگران و پیشه‌وران هم زندگی می‌کردند. نکتهٔ مهم این است: «افزایش شهرنشینی» را با «شهرنشین بودن همهٔ مردم» اشتباه نگیریم.

داشتن شغل‌های گوناگون با نابرابری اجتماعی یکی نیست. مثلاً کشاورز و بازرگان کار متفاوتی دارند؛ اما اگر یکی به دلیل جایگاهش از حقوقی محروم شود، با نابرابری روبه‌رو هستیم. با جمع شدن قدرت و ثروت نزد فرمانروایان و اطرافیانشان، فاصلهٔ طبقات بیشتر شد.

در دورهٔ ساسانی، دو گروه اصلی وجود داشت: بزرگان شامل شاه، شاهزادگان، موبدان زرتشتی، فرماندهان و دبیران؛ و عامهٔ مردم شامل کشاورزان، دامداران، بازرگانان و پیشه‌وران. بزرگان ثروت و زمین فراوان داشتند و مالیات نمی‌دادند. در مقابل، عامهٔ مردم بار مالیات را تحمل می‌کردند و دسترسی‌شان به تحصیل دشوار بود. کشاورزان همچنین بخش پیادهٔ سپاه را تشکیل می‌دادند.

نابرابری فقط به مالیات محدود نبود؛ جایگاه خانوادگی می‌توانست آیندهٔ فرد را تعیین کند. تغییر طبقه تقریباً ناممکن بود و فرزند کشاورز معمولاً باید در همان طبقه می‌ماند. ازدواج میان محرومان و بزرگان نیز مجاز نبود. محل زندگی، پوشاک و حتی آتشکده‌های طبقات از هم جدا بود.

زندگی بسیار تجملی شاهانی مانند خسرو پرویز، در کنار محرومیت مردم، فاصلهٔ این گروه‌ها را نشان می‌دهد. کتاب، پیام برابری انسان‌ها در برابر خدا و ارزش تقوا در اسلام را از زمینه‌های استقبال ایرانیان از اسلام معرفی می‌کند. برای شناخت این روابط، مورخان از منابع گوناگون، از جمله شاهنامه، کمک می‌گیرند؛ حکایت کفشگر نمونه‌ای برای اندیشیدن دربارهٔ همین موانع است.

برای شناخت اقتصاد ایران باستان، از مزرعه شروع کنیم. بیشتر مردم برای گذران زندگی به کشاورزی وابسته بودند و حکومت هم این کار را تشویق می‌کرد. برخی پژوهشگران، با تکیه بر یافته‌های باستان‌شناسی، فلات ایران را از نخستین سرزمین‌های آغاز کشاورزی و دامپروری می‌دانند.

گندم و جو مهم‌ترین محصولات زراعی بودند. در جاهای مناسب، پنبه هم می‌کاشتند و کشاورزان به پرورش دام نیز می‌پرداختند. دام‌ها علاوه بر خوراک، موادی مانند پشم فراهم می‌کردند.

مزرعه فقط غذا تولید نمی‌کرد. پنبهٔ آن می‌توانست به کارگاه برود و به پارچه تبدیل شود؛ مثل امروز که محصول یک مزرعه، مادهٔ اولیهٔ یک کارخانه می‌شود.

حالا از مزرعه وارد کارگاه شویم. در کنار کشاورزی، پیشه‌وران مواد اولیه را به وسایل مورد نیاز مردم تبدیل می‌کردند. از پنبه، ابریشم و پشم، پارچه‌های گوناگون می‌بافتند. شهرهایی مانند مرو، ری، اهواز و شوشتر از محل‌های رواج این کارگاه‌ها بودند.

صنعت فقط پارچه‌بافی نبود؛ نجاری، آهنگری و شیشه‌گری هم پیشرفت کرده بود. پیشه‌وران وسایل خانه، ابزار کشاورزی و جنگ‌افزار می‌ساختند. ارابه‌های ایرانی در دورهٔ ساسانی نیز به زیبایی و ظرافت شناخته می‌شدند.

به یک ابزار کشاورزی فکر کن: آهنگر آن را می‌ساخت و کشاورز با آن کار می‌کرد. پس کشاورزی و صنعت، جدا از هم نبودند؛ هرکدام به دیگری کمک می‌کرد.

کالا آماده است؛ اما چطور به خریدارِ دوردست برسد؟ به فرمان داریوش اول، جادهٔ شاهی ساخته شد. امنیت راه‌ها و ساخت کاروان‌سراها، سفر بازرگانان را آسان‌تر کرد و تجارت رونق گرفت.

بعدها راه‌ها گسترش یافتند. جادهٔ ابریشم، چین و هند را در شرق به اروپا در غرب پیوند می‌داد و بخشی از آن از ایران می‌گذشت. نام این راه با ابریشم ارتباط داشت؛ کالایی بسیار ارزشمند و پرسود که از چین می‌آمد.

ایران مانند پلی میان شرق و غرب بود. ساسانیان می‌خواستند بازرگانان ایرانی ابریشم چین را به روم بفروشند، یا آن را در کارگاه‌های ایران به پارچه تبدیل کنند و سپس بفروشند؛ برای همین، مانع تجارت مستقیم چین و روم می‌شدند.

ایران فقط گذرگاه نبود: سنگ‌های قیمتی، پارچه، قالی و محصولات کشاورزی هم صادر می‌کرد. تجارت دریایی نیز، به‌ویژه در دورهٔ ساسانی، از راه بنادر خلیج فارس رونق داشت.

به مشکل گندم و کفش در ابتدای درس برگردیم. پیش از رواج سکّه، روستاییان معمولاً محصول اضافهٔ خود را به شهر می‌بردند و با کالای مورد نیازشان عوض می‌کردند. در این مبادله، پیدا کردن کسی که هم کالای تو را بخواهد و هم کالای دلخواهت را داشته باشد، می‌توانست دشوار باشد.

با رواج سکّه، بازرگان می‌توانست کالایی را بفروشد و با پول آن کالای دیگری بخرد. در دورهٔ هخامنشی، داریوش اول فرمان ضرب سکّهٔ طلایی «دریک» یا «زریک» را داد. ضرب سکّه یعنی ساختن و نقش‌زدن سکّه.

اختیار ساخت سکّه‌ها یکسان نبود: سکّهٔ طلا فقط به فرمان و نام پادشاه ضرب می‌شد؛ حاکمان محلی با اجازهٔ شاه، تنها سکّهٔ نقره‌ای یا مسی ضرب می‌کردند.

حکومت برای جنگ، پرداخت حقوق مأموران و ساخت‌وساز به درآمد نیاز داشت. منبع اصلی این درآمد، مالیات بود. مردم گاهی پول می‌دادند و گاهی کالا؛ پرداخت کالا به جای پول را مالیاتِ جنسی می‌گوییم.

بیشترین حجم مالیات را کشاورزان می‌پرداختند. دامداران، پیشه‌وران و بازرگانان هم مالیات داشتند. مالیات دیگری به نام «سرانه» فقط از مردم عادی گرفته می‌شد و اشراف از آن معاف بودند. مأموران گاهی بیش از مقدار تعیین‌شده طلب می‌کردند؛ البته هنگام خشکسالی یا برای جلوگیری از شورش، فشار مالیاتی کمتر می‌شد.

همهٔ درآمد حکومت صرف یک کار نمی‌شد. بخش زیادی برای جنگ و بخشی برای زندگی شاه و درباریان و کاخ‌ها خرج می‌شد. بخشی هم به حقوق مأموران و ساخت یا نگهداری کاروان‌سرا، قنات، سد و آتشکده اختصاص داشت.

حکومت برای انجام کارهایش به درآمد نیاز داشت. در ایران باستان، مهم‌ترین راه تأمین این درآمد مالیات بود؛ یعنی پول یا کالایی که از مردم می‌گرفتند. مالیات نقدی با پول پرداخت می‌شد و مالیات جنسی با کالا؛ مثلاً کشاورزی می‌توانست بخشی از محصولش را بدهد.

کشاورزان بیشترین حجم مالیات را می‌پرداختند. مالیات دامداران به تعداد دام‌هایشان و مالیات پیشه‌وران و بازرگانان به میزان کالا و خدماتشان بستگی داشت. پیشه‌ور یعنی کسی مانند صنعتگر یا دکان‌دار.

نوع دیگری هم به نام مالیات سرانه وجود داشت که فقط از مردم عادی گرفته می‌شد؛ بزرگان و اشراف از پرداخت آن معاف بودند. دقت کن: این معافیت را نباید به همۀ انواع مالیات تعمیم بدهیم. همچنین مردم و بزرگان در جشن‌ها و هنگام به تخت نشستن شاه، به او هدیه می‌دادند.

دانستن اینکه مردم مالیات می‌دادند، تمام ماجرا نیست؛ باید ببینیم مالیات چگونه گرفته می‌شد. مأموران مالیاتی معمولاً به مردم سخت می‌گرفتند و بیش از مقدار تعیین‌شده می‌خواستند. فرض کن برای کسی مقدار معینی مالیات تعیین شده باشد، اما مأمور از او بیشتر طلب کند؛ این درخواست اضافه را نباید با مالیات تعیین‌شده یکی دانست.

گاهی خود حکومت هم به دلیل خالی بودن خزانه، یعنی محل نگهداری دارایی حکومت، میزان مالیات‌ها را افزایش می‌داد. این موضوع با زیاده‌خواهی مأمور فرق داشت، هرچند هر دو می‌توانست فشار بر مردم را بیشتر کند.

البته فشار مالیاتی همیشه یکسان نبود. هنگام خشکسالی یا برای جلوگیری از شورش مردم، گاهی سخت‌گیری در گرفتن مالیات کمتر می‌شد. پس هم وضع دارایی حکومت و هم شرایط زندگی و نارضایتی مردم بر مالیات‌گیری اثر داشت.

حالا مسیر درآمد را دنبال کنیم: آنچه حکومت می‌گرفت، کجا خرج می‌شد؟ بخش زیادی از درآمد برای جنگ با دشمنان هزینه می‌شد. قسمت دیگری به زندگی شخصی شاه، شاهزادگان و درباریان و ساختن کاخ‌های مجلل اختصاص داشت.

اما مخارج حکومت به اینها محدود نبود. پرداخت حقوق مأموران حکومتی هم هزینه داشت. همچنین حکومت برای ساختن، نگهداری و تعمیر آتشکده‌ها، کاروان‌سراها، قنات‌ها و سدها پول خرج می‌کرد. آتشکده محل نیایش زرتشتیان بود که آتش را در آن روشن نگه می‌داشتند.

برای فهم تفاوت هزینه‌ها، ساختن کاخی مجلل را با تعمیر یک قنات مقایسه کن: اولی به زندگی شاه و دربار مربوط بود؛ دومی می‌توانست به تأمین آب و زندگی مردم کمک کند. پس هنگام بررسی مخارج، باید به نوع هزینه و کاربرد آن توجه کنیم و همۀ هزینه‌ها را یکسان ندانیم.