خلاصه درس فصل ۴ منطق دهم؛ درسنامه و نکات مهم

شناختن واژه با واژه

فرض کن در متنی به واژهٔ «فردوس» رسیده‌ای و معنایش را نمی‌دانی. دوستت می‌گوید: «یعنی باغ یا بهشت.» او با واژه‌هایی که می‌شناسی، واژهٔ ناآشنا را برایت روشن کرده است. این روش تعریف لغوی یا تعریف لفظی نام دارد.

تعریف لغوی فقط گفتن مترادف نیست؛ گاهی توضیح می‌دهیم واژه چگونه ساخته شده است. مثلاً «بهمن» از «به»، به معنای خوب و نیک، و «من»، به معنای نفس و اندیشه، ساخته شده و معنای آن «اندیشهٔ نیک» است. گاهی هم یک نام کوتاه‌شده را باز می‌کنیم؛ مانند «ناجا» که از حروف نخست کلمات «نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران» ساخته شده است.

پس در این روش، از معنی، مترادف یا ساختمان واژه کمک می‌گیریم. نکتهٔ مهم این است که واژه‌های توضیح‌دهنده برای شنونده آشنا باشند؛ توضیح یک واژهٔ ناآشنا با واژه‌ای دشوارتر، کمکی به فهم آن نمی‌کند.

شناختن با نمونه‌ها

فرض کن دوستت نمی‌داند «مرکبات» به چه میوه‌هایی می‌گویند. پرتقال، نارنگی و لیمو را به او نشان می‌دهی و می‌گویی این‌ها از مرکبات‌اند. این بار به‌جای توضیح معنی واژه، نمونه‌های آن مفهوم را معرفی کرده‌ای؛ به این روش، «تعریف از طریق ذکر مصادیق» می‌گویند.

«مصداق» یعنی نمونه‌ای که مفهوم موردنظر دربارهٔ آن صدق می‌کند؛ مثلاً کارون یک مصداقِ رودخانه است. برای این نوع تعریف، می‌توانی نام نمونه‌ها را بگویی، خودشان را نشان بدهی یا از تصویرشان استفاده کنی. پس لازم نیست نمونه حتماً پیش چشم مخاطب باشد.

این روش وقتی به فهم مخاطب کمک می‌کند که بتوانی نمونه‌ها را به او بشناسانی؛ نام‌بردن از چند میوهٔ ناآشنا شاید کمک چندانی نکند، اما نشان‌دادن تصویرشان می‌تواند راهگشا باشد.

اول اشتراک، بعد تفاوت

فرض کن کسی نمی‌داند مثلث چیست. اگر فقط بگویی «یک شکل است»، هنوز ممکن است مربع یا دایره را تصور کند! باید چیزی اضافه کنی که مثلث را از شکل‌های دیگر جدا کند: «سه ضلع دارد».

این روش، تعریف مفهومی است و دو بخش دارد:

• بخش عام: ویژگی مشترک با چیزهای مشابه؛ مثل «شکل بودن» که مثلث با مربع و دایره در آن مشترک است.
• بخش خاص: ویژگی متمایزکننده؛ مثل «سه ضلع داشتن» که مثلث را از شکل‌های دیگر جدا می‌کند.

پس در تعریف مفهومی، اول جای مفهوم را در یک دستهٔ کلی مشخص می‌کنیم و بعد تفاوتش را با اعضای دیگر آن دسته می‌گوییم.

برای نمونه، در تعریف «جیوه فلزی است که در دمای طبیعی مایع است»، فلز بودن بخش عام است و مایع بودن در دمای طبیعی بخش خاص. فقط گفتن «فلز» کافی نیست؛ چون فلزهای دیگری هم وجود دارند.

چند راه در کنار هم

فرض کن دوستت می‌پرسد «انتشارات یعنی چه؟» می‌توانی از چند راه به او کمک کنی:

• تعریف لغوی: توضیح بدهی که «انتشارات» جمع «انتشار» و «نشر» است.
• تعریف مفهومی: بگویی انتشارات، سازمانی است که کار تولید کتاب را بر عهده دارد.
• ذکر مصادیق: چند نمونه، مثل انتشارات مدرسه و انتشارات سمت، نام ببری.

هر بخش، کمکی متفاوت می‌کند: بخش اول واژه را روشن می‌کند؛ بخش دوم می‌گوید با چه نوع سازمانی سروکار داریم و کار آن چیست؛ بخش سوم نمونه‌های واقعی را معرفی می‌کند.

این روش‌ها رقیب هم نیستند؛ می‌توانند مکمل هم باشند. هدف این نیست که حتماً برای هر مفهوم هر سه روش را به کار ببریم؛ هدف این است که مخاطب بهتر بفهمد. اگر معنی واژه کافی نبود، می‌توانیم توضیح مفهومی یا نمونه‌ای آشنا به آن اضافه کنیم.

دو راه برای متمایزکردن

آیا برای معرفی یک چیز، حتماً باید بگوییم ذات آن چیست؟ نه؛ گاهی می‌توانیم بدون بیان ذات، آن را از چیزهای دیگر متمایز کنیم.

در تعریف حدّی، ویژگی عام و ویژگی خاص هر دو از ذاتیات‌اند؛ یعنی به چیستیِ آن چیز مربوط می‌شوند. این دو را به‌ترتیب «جنس» و «فصل» می‌نامند. اما در تعریف رسمی، ویژگی خاص از عرضیات است: ذات را بیان نمی‌کند، ولی باعث تمایز می‌شود. «رسمی» اینجا به معنای اداری یا قانونی نیست!

مثلاً وقتی می‌گویی «خفاش پستانداری است که پرواز می‌کند»، برای شناختنش از یک ویژگی متمایزکننده کمک می‌گیری؛ لازم نیست ادعا کنی ذات خفاش را بیان کرده‌ای.

رسیدن به تعریف حقیقیِ اشیا دشوار است. به همین دلیل، در این درس برای پذیرفتن یک تعریف مفهومی لازم نیست ذاتی یا عرضی بودن ویژگی‌ها را تشخیص بدهی؛ مهم این است که تعریف، مفهوم را از مفاهیم دیگر متمایز کند.

چند روش در کنار هم

اگر دوستت معنای «انتشارات» را نداند، لازم نیست فقط یک روش برای معرفی آن انتخاب کنی. می‌توانی چند نوع تعریف را کنار هم بیاوری تا هرکدام بخشی از ناآشنایی او را برطرف کند:

• تعریف لغوی: ابتدا ارتباط واژهٔ «انتشارات» را با «نشر» و «انتشار» توضیح می‌دهی.
• تعریف مفهومی: بعد می‌گویی انتشارات سازمانی است که کار تولید کتاب را انجام می‌دهد.
• ذکر مصادیق: در پایان، چند نمونه مثل انتشارات مدرسه و انتشارات سمت را نام می‌بری.

این توضیح‌ها رقیب هم نیستند؛ می‌توانند یکدیگر را کامل کنند. یکی به شناخت واژه کمک می‌کند، دیگری کار آن سازمان را روشن می‌کند و نمونه‌ها هم مفهوم را برای دوستت آشناتر می‌کنند.

پس هدف، انتخاب همیشگی یک نوع تعریف نیست؛ هدف این است که مخاطب بهتر بفهمد. البته لازم نیست برای هر مفهوم، حتماً هر سه روش را به کار ببریم.

تشخیص نقش هر عبارت

وقتی با یک تعریف روبه‌رو می‌شوی، از خودت بپرس: این عبارت چه کمکی به شناخت من می‌کند؟ فقط دیدن نامِ چیزی که تعریف می‌شود کافی نیست؛ باید به توضیحی که پس از آن آمده توجه کنی.

• اگر معنای واژه یا ریشهٔ آن را بیان کند، تعریف لغوی است؛ مثلاً «سوبسید یعنی یارانه».
• اگر چند نمونه از آن مفهوم را نام ببرد، تعریف از طریق ذکر مصادیق است؛ مثلاً «ورزش‌هایی مانند شنا و فوتبال».
• اگر ویژگی‌های مفهوم را توضیح دهد تا آن را بشناسیم و از چیزهای دیگر جدا کنیم، تعریف مفهومی است؛ مثلاً «مسجد ساختمانی است که مسلمانان برای نماز و عبادت به آنجا می‌روند».

فرض کن دوستت معنای «پیام‌رسان» را نمی‌داند. نام‌بردن از چند برنامه، نمونه معرفی می‌کند؛ اما توضیح اینکه پیام‌رسان برنامه‌ای برای فرستادن و دریافت پیام است، ویژگی و کار آن را بیان می‌کند. پس موضوع می‌تواند یکی باشد، ولی نقش عبارت‌ها متفاوت باشد.

تعریف باید روشن کند

فرض کن معنای «قیمتی» را نمی‌دانی و کسی بگوید: «یعنی ثمین!» اگر «ثمین» هم برایت ناآشنا باشد، چیزی روشن نشده؛ فقط یک واژهٔ ناشناخته جای واژهٔ قبلی نشسته است. اما «چیزی که ارزش مالی زیادی دارد» احتمالاً بهتر کمکت می‌کند.

تعریف باید از خودِ مفهوم، روشن‌تر و برای شنونده آشناتر باشد. پس خوب‌بودن تعریف به این هم بستگی دارد که مخاطب چه واژه‌هایی را می‌شناسد. هنگام تعریف برای یک کودک، باید واژه‌هایی متناسب با دانسته‌های او انتخاب کنیم.

از طرف دیگر، عبارت‌های شاعرانه همیشه تعریف مناسبی نیستند. «گوشوارهٔ آسمان» تصویر زیبایی می‌سازد، اما برای کسی که هلال ماه را نمی‌شناسد، دقیقاً روشن نمی‌کند منظور چیست. در تعریف، هدفمان خیال‌انگیزی نیست؛ می‌خواهیم مفهوم را بشناسانیم. پس باید از واژه‌های دشوار، عبارت‌های مبهم و استعاره‌هایی که فهم را سخت می‌کنند، دوری کنیم.

روشن‌تر از خودِ واژه

فرض کن معنی «قیمتی» را نمی‌دانی و کسی بگوید: «یعنی ثمین!» اگر «ثمین» هم برایت ناآشنا باشد، آیا چیزی روشن شده است؟ تعریف قرار است فهمیدن را آسان‌تر کند، نه اینکه تو را دنبال معنی واژه‌ای دشوارتر بفرستد.

تعریف روشن، از دانسته‌های مخاطب کمک می‌گیرد تا مفهوم ناآشنا را بشناساند. پس باید ببینیم کسی که برایش تعریف می‌کنیم، چه واژه‌هایی را می‌فهمد. مثلاً برای دوستی که آبگوشت خورده، می‌توان دیزی را با اشاره به همان غذای آشنا معرفی کرد؛ اما برای کسی که آبگوشت را نمی‌شناسد، این توضیح کافی نیست.

عبارت‌های شاعرانه هم همیشه برای تعریف مناسب نیستند. «گوشوارهٔ آسمان» شاید تصویر زیبایی از هلال ماه بسازد، اما ویژگی آن را روشن و دقیق بیان نمی‌کند. بنابراین هنگام تعریف، از واژه‌های ناآشنا، عبارت‌های چندپهلو و استعاره دوری کن.

جامع: کسی جا نماند

فرض کن می‌خواهی همهٔ نمونه‌های یک مفهوم را در یک دایره جا بدهی. اگر حتی یکی از نمونه‌های واقعی بیرون بماند، تعریف تو جامع نیست. «جامع بودن» یعنی تعریف، همهٔ مصداق‌ها یا همان نمونه‌های واقعیِ مفهوم را دربربگیرد.

مثلاً اگر فلز را «عنصری که رسانای الکتریسیته است و در دمای معمولی جامد است» تعریف کنیم، جیوه جا می‌ماند؛ چون جیوه فلز است، اما در دمای معمولی مایع است. پس شرطِ جامد بودن، این تعریف را بیش از اندازه محدود کرده است.

یا اگر بگوییم «مثلث شکلی با سه ضلع مساوی است»، مثلث‌هایی که ضلع‌های نابرابر دارند از تعریف بیرون می‌مانند؛ درحالی‌که آن‌ها هم مثلث‌اند.

برای آزمایش جامع بودن، از خودت بپرس: «آیا نمونه‌ای واقعی از این مفهوم پیدا می‌کنم که تعریف من شاملش نشود؟» پیدا کردن حتی یک نمونه کافی است تا بفهمیم تعریف جامع نیست.

مانع: دیگری وارد نشود

فرض کن قرار است فقط اعضای تیم مدرسه وارد زمین شوند. اگر مسئول ورود، بازیکنان تیم‌های دیگر را هم راه بدهد، مرز گروه درست رعایت نشده است. تعریف هم باید جلوی ورود نمونه‌های نامربوط را بگیرد؛ به این ویژگی مانع بودن می‌گوییم.

مثلاً اگر مستطیل را «چهارضلعی‌ای که ضلع‌هایش دو به دو موازی‌اند» معرفی کنیم، لوزیِ بدون زاویهٔ قائمه هم وارد این تعریف می‌شود؛ درحالی‌که مستطیل نیست. پس این تعریف مانع نیست. برای نشان دادن این ایراد، کافی است نمونه‌ای پیدا کنیم که تعریف درباره‌اش صدق کند، اما از نمونه‌های مفهوم موردنظر نباشد.

حالا دو پرسشِ جدا داریم:

• جامع است؟ یعنی هیچ نمونهٔ واقعی جا نمانده است؟
• مانع است؟ یعنی هیچ نمونهٔ نامربوط وارد نشده است؟

تعریف درست باید هر دو ویژگی را داشته باشد؛ یعنی نمونه‌های تعریف و نمونه‌های مفهوم دقیقاً یکی باشند.

تعریف بدون دور

تصور کن معنای «دقت» را نمی‌دانی و کسی بگوید: «دقت یعنی توانایی بررسی دقیقِ یک مطلب.» آیا چیزی روشن شد؟ نه؛ برای فهمیدن این تعریف، باید از قبل معنای «دقیق» را بدانی؛ یعنی دوباره به همان چیزی برگشته‌ای که قرار بود بشناسی!

تعریف دوری شناخت یک مفهوم را به شناخت خودش وابسته می‌کند. گاهی این وابستگی مستقیم است، مثل همین مثال؛ گاهی هم با واسطه رخ می‌دهد.

مثلاً می‌پرسی: «محتوای کوزه چیست؟» پاسخ می‌شنوی: «همان چیزی که خورده‌ام.» بعد می‌پرسی: «چه خورده‌ای؟» و می‌شنوی: «همان چیزی که در کوزه است!» پاسخ دوم تو را به پرسش اول برمی‌گرداند، بدون اینکه مجهولت روشن شود.

برای پیدا کردن دور، مسیر توضیح را دنبال کن: آیا برای فهمیدن تعریف، ناچار می‌شوی دوباره معنای همان مفهوم اولیه را بپرسی؟ اگر چنین است، تعریف به‌جای روشن کردن مجهول، تو را دور خودش می‌چرخاند.

از تعریف به استدلال

تا اینجا می‌پرسیدیم: «یک مفهوم را چگونه معرفی کنیم؟» حالا می‌پرسیم: «برای پذیرفتن یک نتیجه، چه دلیلی داریم؟» اینجا وارد بحث استدلال می‌شویم.

فرض کن سه نفر می‌گویند: «به خواب کافی نیاز دارم»، اما هرکدام از راهی به این نتیجه رسیده‌اند:

• تشبیه: «آدم کم‌خواب مثل گوشیِ کم‌شارژ است؛ پس به خواب کافی نیاز دارم.» اینجا شباهت دو چیز، پایهٔ نتیجه‌گیری است.
• چند تجربه: «چند بار که کم خوابیده‌ام، فردایش خسته بوده‌ام؛ پس به خواب کافی نیاز دارم.» اینجا تجربه‌های تکرارشده پشتوانهٔ نتیجه‌اند.
• قانون کلی: «هر انسانی به خواب کافی نیاز دارد و من انسانم؛ پس به خواب کافی نیاز دارم.» اینجا یک حکم کلی را دربارهٔ یک مورد به کار می‌بریم.

پس یکسان بودن نتیجه، به معنای یکسان بودن راه رسیدن به آن نیست. هنگام بررسی استدلال، فقط به نتیجه نگاه نکن؛ بپرس: «این نتیجه بر چه پایه‌ای به دست آمده است؟»