خلاصه درس ۸ عربی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از همراه‌شدن با مسافران، چند واژۀ کاربردی را بشناس. «مُکَرَّم» یعنی گرامی‌داشته‌شده؛ پس عنوان درس به مکّۀ گرامی اشاره دارد. برای رفت‌وآمد، «نُقود» یعنی پول و «ثَلاثونَ، ثَلاثینَ» یعنی سی. در برخورد مؤدبانه، «تَعالَ» یعنی بیا، «تَفَضَّلْ» یعنی بفرما و «لا بَأْسَ» یعنی اشکالی ندارد.

در موزه، «مُتْحَف» را موزه، «دَلیل» را راهنما و «بِئْر» را چاه ترجمه می‌کنیم. «عُمّال» جمع «عامِل» و به معنای کارگران است. «اِسْتَخْرَجَ» یعنی بیرون آورد و «اِشْتَغَلَ» یعنی کار کرد. دو عبارت آماده هم داریم: «کُنتُ أَشتَغِلُ» یعنی کار می‌کردم و «ما کانَتْ عِندي» یعنی نداشتم. برای پاسخ مؤدبانه به تشکر نیز می‌توان گفت: وظیفه بود؛ تشکر لازم نیست.

حالا خودت را کنار زائران ایرانی تصور کن. آنها با تاکسی به موزۀ مکّه می‌روند. راننده ابتدا چهل ریال می‌خواهد، اما سپس کرایۀ سه مسافر را سی ریال اعلام می‌کند و پول ایرانی را هم می‌پذیرد. هنگام خواندن گفت‌وگو، دنبال مقصد، کرایه و ملیت افراد بگرد؛ اینها سرنخ‌های فهم متن‌اند.

راننده پاکستانی است و اکنون در مکّه کار می‌کند. «أَشْتَغِلُ هُنا» از کارِ اکنون او خبر می‌دهد، ولی «کُنتُ أَشتَغِلُ» به کارکردن او در مزرعۀ وطنش در گذشته اشاره دارد. او موزه را ندیده، چون وقت نداشته است. زائران دعوتش می‌کنند همراهشان برود، اما نمی‌تواند.

در بخش بعد، زائر با راهنمای موزه گفت‌وگو می‌کند. موضوع موزه، آثار تاریخی دو حرم شریف، یعنی مسجدالحرام و مسجد نبوی است. ستون چوبی کعبه، درِ منبر قدیمی مسجد نبوی، آثار چاه زمزم و تصویرهای دو حرم و قبرستان بقیع از چیزهایی‌اند که معرفی می‌شوند.

برای فهم پرسش‌ها، به واژه‌های اشاره دقت کن: «هٰذا» و «هٰذِهِ» به نزدیک و «ذٰلِكَ» به دور اشاره می‌کنند. مثلاً بازدیدکننده با اشاره به یک ستون می‌پرسد آن چیست. در پایان، زائر بابت توضیحات سودمند تشکر می‌کند و راهنما با عبارتی مؤدبانه می‌گوید تشکر لازم نیست؛ وظیفه بوده است.

به تفاوت «درس می‌خوانند» و «درس می‌خواندند» فکر کن. دومی کاری را در گذشته نشان می‌دهد که ادامه داشته یا تکرار می‌شده است. در این درس، وقتی شکلی از «کانَ» پیش از فعل مضارع می‌آید، مجموع آنها را با ماضی استمراری فارسی ترجمه می‌کنیم.

برای نمونه، «یَدْرُسونَ» یعنی درس می‌خوانند؛ اما «کانوا یَدْرُسونَ» یعنی درس می‌خواندند. در ترجمۀ «کُنتُ أَشتَغِلُ» نیز باید بگویی کار می‌کردم، نه کار می‌کنم. حواست باشد دو فعل عربی را جداجدا و واژه‌به‌واژه ترجمه نکنی؛ آنها با هم یک معنای زمانی می‌سازند. اول شخصِ انجام‌دهنده را پیدا کن، بعد ترجمۀ فارسی را با «می‌ـ» و شناسهٔ مناسبِ گذشته بساز.

وقتی می‌گویی «سال گذشته هر روز درس می‌خواندم»، از کاری در گذشته حرف می‌زنی که تکرار می‌شده است. در فارسی به این فعل، ماضی استمراری می‌گوییم. در عربی این درس، برای رساندن چنین معنایی، شکلی از «كانَ» پیش از فعل مضارع می‌آید.

مثلاً «يَدْرُسونَ» یعنی «درس می‌خوانند»، اما «كانوا يَدْرُسونَ» یعنی «درس می‌خواندند». پس برای ترجمه، دو فعل را جدا از هم معنی نکن؛ مجموع آن‌ها یک معنای زمانی می‌سازد. در جملۀ کتاب، «بِدِقَّةٍ» هم یعنی «با دقت». بنابراین دانش‌آموزان در گذشته با دقت درس می‌خواندند، نه اینکه اکنون مشغول درس خواندن باشند.

در تمرین درست و نادرست، فقط شناختن معنی چند واژه کافی نیست؛ باید ببینی پیام کامل جمله با واقعیت سازگار است یا نه. مثلاً «دَليلُ الْمُتحَفِ» راهنمای موزه است و کار او به راهنمایی بازدیدکنندگان مربوط می‌شود، نه ساخت در و پنجره. همچنین آثار تاریخی موزه برای خرید و فروش در آنجا قرار نگرفته‌اند.

برای هر جمله، اول بپرس «دربارۀ چه کسی یا چه چیزی است؟» و بعد بپرس «چه خبری دربارۀ آن می‌دهد؟». مثلاً در جملۀ باتری، موضوع باتری خودرو و خبر آن ذخیره کردن برق است. این روش کمک می‌کند با دیدن تنها یک واژۀ آشنا، عجولانه پاسخ ندهی.

حالا هنگام ترجمه، هم زمان را نگه دار و هم شخص و شمار را. «كانَ يُنْقِذُ» یعنی «نجات می‌داد»، اما «كانوا يُساعِدونَ» یعنی «کمک می‌کردند». در «كانا يَشْتَغِلانِ» هم سخن از دو نفر است: «آن دو کار می‌کردند».

لازم نیست «كانَ» درست کنار فعل مضارع باشد؛ گاهی نام شخص یا گروه میان آن‌ها می‌آید، مثل جملۀ برادر کوچک‌تر در کتاب. این جمله ابتدا کارِ در حال انجام او در گذشته را بیان می‌کند و سپس می‌گوید خوابش برد. پس «كانَ» را همیشه جداگانه «بود» ترجمه نکن؛ ابتدا ببین آیا همراه فعل مضارع، معنای ماضی استمراری ساخته است یا نه.

در تمرین واژه‌ها، معنی را از نشانه‌های جمله یا توضیح پیدا کن. اگر توضیح از قطره‌های آبی می‌گوید که از ابر پایین می‌آیند، به «اَلْمَطَرُ» می‌رسی. اگر از کسی می‌گوید که زمین را کشت می‌کند، پاسخ «اَلْفَلّاحُ» است. وجود دو واژۀ اضافه یعنی نباید هر واژه را به هر شکلی به یک توضیح وصل کنی.

همین روش در نام مکان‌ها و جدول هم به کارت می‌آید: «جِسر» پل، «سوق» بازار، «غابَة» جنگل و «عَين» در نام «عَينُ بیستون» چشمه است. در جدول نیز «مَمَرُّ مُشاة» گذرگاه پیاده و «زِراعَة» کشاورزی است. اول معنی‌های مطمئن را پیدا کن؛ سپس به سراغ موارد دشوارتر برو.

در بخش حکمت، عبارت «أَحَبُّ ... إِلَی اللهِ» معنای «محبوب‌ترینِ ... نزد خدا» دارد. برای ترجمه، ابتدا پیدا کن سخن از چه چیزی است: غذا، خانه، بندگان یا کارها. بعد ببین چه ویژگی‌ای برای آن بیان شده است.

مثلاً «حِفْظُ اللِّسانِ» یعنی مراقبت از زبان و گفتار؛ منظور فقط نگهداری از عضو بدن نیست. وقتی پیش از فرستادن یک پیام فکر می‌کنی که آیا حرفت کسی را می‌رنجاند یا نه، نمونه‌ای از مراقبت از گفتارت را انجام می‌دهی. در عبارت مربوط به بندگان نیز «أَنفَعُهُم» یعنی سودمندترینِ آنان؛ پس برای فهم پیام، باید ارتباط میان واژه‌ها را ببینی، نه فقط معنی تک‌تک آن‌ها را.

دو سخن آغازین، نگاه ما را از ظاهر چیزها به رفتار آدم‌ها می‌برند. در سخن نخست، غذایی ارزشمند دانسته می‌شود که افراد بیشتری از آن بخورند. «الْأَیدي» یعنی دست‌ها و جمع «یَد» است؛ اینجا زیادشدن دست‌ها بر غذا، به شریک‌شدن افراد بیشتر در خوردن اشاره دارد، نه بزرگ‌تر بودن ظرف غذا.

سخن دوم دربارهٔ خانه‌ای است که در آن کودک یتیمی با احترام زندگی می‌کند. «بُیوت» یعنی خانه‌ها و «مُکَرَّم» یعنی گرامی‌داشته‌شده. پس فقط حضور یتیم در خانه کافی نیست؛ احترام و شیوهٔ برخورد با او هم مهم است. مثلاً هنگام غذاخوردن، هم شریک‌کردن دیگران و هم حفظ احترامشان اهمیت دارد.

سخن سوم دربارهٔ ارزش انسان‌هاست: محبوب‌ترین بندگان نزد خدا کسانی‌اند که برای بندگان او سودمندتر باشند. «عِباد» یعنی بندگان و «أَنفَع» یعنی سودمندتر. بنابراین، کمک به دیگران فقط دادن پول نیست؛ توضیح‌دادن یک تمرین به دوستت یا راهنمایی کسی که مسیر را نمی‌داند هم می‌تواند سودرسانی باشد.

سخن چهارم، نگه‌داشتن زبان را کاری بسیار ارزشمند معرفی می‌کند. «حِفْظ» در اینجا یعنی نگه‌داشتن و مراقبت‌کردن، نه ازبَرکردن. مراقبت از زبان یعنی پیش از حرف‌زدن فکر کنیم تا دروغ، توهین یا سخنی آزاردهنده نگوییم. منظور این نیست که همیشه ساکت باشیم؛ گاهی یک جملهٔ درست و مهربان، خودش به دیگران کمک می‌کند.

حالا به تمرین ترجمه می‌رسیم. در عبارت‌های این صفحه، وقتی «كانَ» یا «كانَتْ» پیش از فعل مضارع می‌آید، معمولاً در فارسی از گذشتهٔ همراه با «می» استفاده می‌کنیم؛ مثلاً خواندن به صورت «می‌خواند» ترجمه می‌شود، نه «می‌خوانَد». برای تشخیص زمان، فقط به فعل دوم نگاه نکن.

در نمونه‌های مفرد صفحه، مردی کتاب می‌خواند و زنی فیلم تماشا می‌کرد. نمونه‌های دیگر می‌گویند: او تصویری می‌کشید، او آب می‌نوشید و او گندم درو می‌کرد. «صورَة» یعنی تصویر و «الْقَمح» یعنی گندم. در عربی، شکل‌های «كانَ» و «كانَتْ» جنسیت فاعل را هم نشان می‌دهند؛ اما در فارسی، «او» می‌تواند برای هر دو به کار برود.

بعد از تشخیص زمان، تعداد انجام‌دهندگان کار را پیدا کن. «كانا» برای دو مذکر و «كانَتا» برای دو مؤنث به کار می‌رود. در نمونهٔ غذاخوردن، ترجمه این است: «آن دو غذا می‌خوردند.» در نمونهٔ درزدن هم می‌گوییم: «آن دو در می‌زدند.» فارسی در این جمله‌ها جنسیت را نشان نمی‌دهد، ولی بهتر است دو نفر بودن را با «آن دو» روشن کنیم.

«كانوا» در نمونه‌های این صفحه برای جمع مذکر است. عبارت مربوط به بازی یعنی «آن‌ها با هم بازی می‌کردند» و عبارت شستن دست‌ها یعنی «آن‌ها دست‌هایشان را می‌شستند». «مَعاً» یعنی با هم و «هُم» در پایان «أَيديَهُم» معنی «ـشان» می‌دهد. پس هنگام ترجمه، هم زمان را بررسی کن، هم تعداد افراد و هم واژه‌های همراه فعل را.