خلاصه درس ۱۷ عربی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

برای شروع داستان، چند واژه را با هم بشناسیم: «سَمَكَة» یعنی ماهی، «قَبيحَة» یعنی زشت و «خائِف» یعنی ترسان. «خافَ» می‌گوید کسی ترسید، امّا «خائِف» حالت او را توصیف می‌کند؛ درست مثل تفاوت «ترسید» و «ترسان» در فارسی.

ماهیِ داستان به دو ماهی نزدیک می‌شود، ولی آن دو می‌ترسند و فرار می‌کنند. او همیشه تنها می‌ماند. سپس پنج صیّاد می‌آیند و توری بزرگ در دریا می‌اندازند. «جاؤوا» یعنی آمدند و «شَبَكَة» یعنی تور. ماهی‌ها در تور گرفتار می‌شوند. هنگام خواندن، اول ببین چه کسی کاری انجام داده و بعد بپرس چه اتفاقی افتاده است؛ لازم نیست همهٔ واژه‌ها را جداجدا ترجمه کنی.

حالا ماجرا برعکس می‌شود: ماهی‌ای که دیگران از او فرار می‌کردند، برای نجاتشان می‌آید. او صداهایشان را می‌شنود، غمگین می‌شود و تور را می‌بُرد. ماهی‌ها بیرون می‌روند، امّا خودش گرفتار می‌شود. صیّادان او را می‌گیرند، ولی از ظاهرش می‌ترسند و دوباره در آب می‌اندازند.

«حَزين» یعنی غمگین، «نَظَرَ» یعنی نگاه کرد و «بِابتِسام» یعنی با لبخند. ماهی‌ها این بار با لبخند به نجات‌دهنده‌شان نگاه می‌کنند. «باطن» درون و «ظاهر» چیزی است که از بیرون می‌بینیم. مثل وقتی که مهربانیِ یک هم‌کلاسی را از کمک کردنش می‌شناسی، نه از لباسش؛ در این داستان هم رفتار ماهی، زیبایی درونش را آشکار می‌کند.

در فارسی برای چند پسر و چند دختر می‌گوییم «رفتند»، امّا در عربی شکل فعل فرق می‌کند. برای جمع مذکّر، یعنی چند پسر یا مرد، «هُم» می‌آید و فعل ماضی پایان «ـوا» دارد: «هُم لَعِبوا» یعنی آن‌ها بازی کردند. برای جمع مؤنّث، یعنی چند دختر یا زن، «هُنَّ» می‌آید و پایان فعل «ـْنَ» است: «هُنَّ نَظَرْنَ» یعنی آن‌ها نگاه کردند.

در داستان، «قَذَفوا» کار صیّادان و «نَظَرْنَ» کار ماهی‌ها را بیان می‌کند. کتاب برای ماهی‌ها در این جمله‌ها شکل جمع مؤنّث آورده است. اگر ضمیر هم نوشته نشده باشد، پایان فعل سرنخ خوبی است. مثلاً «قَذَفوها» یعنی «او را انداختند»؛ «ها» معنای «او را» می‌دهد و بخشی از نشانهٔ جمع نیست.

عربی برای «دو نفر» هم شکل مخصوص دارد که آن را «مثنّیٰ» می‌نامیم. ضمیر «هُما» یعنی آن دو؛ این ضمیر هم برای دو مذکّر و هم برای دو مؤنّث به کار می‌رود. پس برای فهمیدن جنس، باید به فعل نگاه کنیم.

برای دو مذکّر، فعل ماضی پایان «ـا» دارد: «هُما وَقَفا» یعنی آن دو ایستادند. برای دو مؤنّث، پایان فعل «ـَتا» است: «هُما کَتَبَتا» یعنی آن دو نوشتند. حالا به ابتدای داستان برگرد: «خافَتا» و «هَرَبَتا» دربارهٔ دو ماهی آمده‌اند. در فارسی، ترجمهٔ همهٔ این شکل‌ها ممکن است «انجام دادند» باشد، ولی در عربی باید هم تعداد و هم جنس را در نظر بگیریم. این فعل‌ها «غایب» هستند؛ یعنی دربارهٔ کسانی حرف می‌زنیم، نه با خودشان.

در گفت‌وگوی مسیر کربلا، دو زائر عراقی و ایرانی با هم صحبت می‌کنند. زائر عراقی خوشامد می‌گوید و زائر ایرانی تشکر می‌کند. «ساعَدَکُمُ اللّهُ» در این موقعیت یعنی «خسته نباشید». سپس دربارهٔ راه نزدیک‌تر و وجود موکب می‌پرسد؛ درست مثل وقتی در سفر از کسی نشانی می‌گیری.

«أَيُّ طَريقٍ أَقرَبُ إلیٰ کَربَلاء؟» یعنی کدام راه به کربلا نزدیک‌تر است؟ «هَل يوجَدُ» یعنی آیا وجود دارد؟ موکب هم ایستگاه خدمات‌رسانی رایگان به زائران است.

در تمرین واژه‌ها نیز فقط به چند حرف آخر تکیه نکن؛ معنی و ساخت کلمه مهم‌اند. «زائرينَ» جمع مذکّر سالم، «حَزينات» جمع مؤنّث سالم و «أَعِزّاء» جمع مکسّر است. «فَلّاحانِ» دو کشاورز مذکّر و «أُختَينِ» دو خواهر را نشان می‌دهد؛ امّا «بُستان» فقط به خاطر پایانش مثنّیٰ نیست.

برای حل تمرین‌های این صفحه، معنا و شکل واژه را با هم بررسی کن. مفرد به یکی، مثنّی به دو تا و جمع به بیش از دو تا اشاره می‌کند. مثلاً «سِعْر» یعنی قیمت و مفرد مذکّر است؛ «مَسيرة» یعنی راهپیمایی و مفرد مؤنّث است.

در مثنّی، «فَلّاحانِ» یعنی دو کشاورز و «أُختَينِ» یعنی دو خواهر. در جمع مذکّر سالم، نمونه‌ای مثل «زائرينَ» داریم؛ در جمع مؤنّث سالم، «حَزينات». جمع مکسّر شکل مفرد را تغییر می‌دهد، مانند «أَعِزّاء».

اما هر «ان» یا «ات» پایانی نشانهٔ مثنّی یا جمع سالم نیست؛ «بُستان» یک باغ است و «أَوقات» جمع مکسّر است.

برای درست و غلط‌های ابتدای صفحه نیز باید به متن گفت‌وگوی درس برگردی؛ درست‌بودن دستور جمله، درستی محتوای آن را ثابت نمی‌کند.

در ترجمه، اول فعل را پیدا کن؛ یعنی واژه‌ای که انجام کار یا رخ‌دادن چیزی را بیان می‌کند. بعد بپرس: چه کاری؟ چه کسی؟ چه زمانی؟ مثلاً «فَرِحْتُ» یعنی خوشحال شدم و «لَبِسْنا» یعنی پوشیدیم؛ هر دو از گذشته خبر می‌دهند.

«ما» پیش از فعل ماضی، آن را منفی می‌کند. پس «ما ذَهَبَتْ» یعنی «نرفت»، نه «رفت». «أَ» در ابتدای جمله هم می‌تواند نشانهٔ پرسش باشد و در فارسی با «آیا» ترجمه شود.

برای پیدا کردن معنی واژه‌ها از سرنخ کمک بگیر: «مَكانٌ لِلْمُسافِرينَ» مکانی برای مسافران را توصیف می‌کند؛ پس دنبال نام یک محل اقامت بگرد. گاهی هم رابطهٔ واژه‌ها راهنماست: «جَميل» مخالف «قَبيح» است و «أَبو الْوالِدَة» به پدرِ مادر اشاره دارد.

ضمیر به ما کمک می‌کند نام‌ها را مدام تکرار نکنیم. برای انتخاب آن، بپرس: گوینده است، مخاطب است یا درباره‌اش حرف می‌زنیم؟ چند نفرند و چه جنسی دارند؟

وقتی دربارهٔ دیگران حرف می‌زنیم، برای یک پسر «هُوَ» و برای یک دختر «هِيَ» می‌آید. برای دو نفر، چه پسر و چه دختر، «هُما» داریم؛ برای چند پسر «هُم» و برای چند دختر «هُنَّ».

هنگام خطاب‌کردن، «أَنتَ» برای یک پسر و «أَنتِ» برای یک دختر است. «أَنتُما» برای دو نفر، «أَنتُم» برای چند پسر و «أَنتُنَّ» برای چند دختر است. گوینده برای خودش «أَنَا» و برای خودش همراه دیگران «نَحنُ» می‌گوید؛ حتی اگر فقط دو نفر باشند.

ضمیر گاهی می‌چسبد: «بَيتُكَ» یعنی خانهٔ تو، برای مخاطب پسر؛ «بَيتُكِ» برای مخاطب دختر. در «عَنْها» هم «ـها» یعنی او، برای مؤنّث.

در تمرین ناهماهنگ، دنبال واژه‌ای نگرد که فقط شکل متفاوتی دارد؛ اول وجه مشترک بیشتر واژه‌ها را پیدا کن. این وجه مشترک ممکن است معنی یا نقش دستوری باشد.

مثلاً در گروه نام‌های میوه، «خائِف» به معنی ترسان، عضو گروه نیست. در کنار چند فعل گذشته، «نَحنُ» ناهماهنگ است، چون ضمیر است. کنار نام‌های اعضای بدن هم «يَوم» به معنی روز جایی ندارد.

یک روش ساده این است: برای گروه یک برچسب کوتاه بساز، مثل «پوشاک»، «خانواده»، «واژه‌های پرسشی» یا «اشاره به مکان». سپس بررسی کن کدام واژه زیر آن برچسب قرار نمی‌گیرد.

دام مهم این صفحه «ذَهَب» و «ذَهَبَ» است: اولی طلاست، دومی یعنی رفت. پس حرکت‌ها هم در تشخیص معنا کمک می‌کنند. لازم نیست همهٔ تمرین‌های خانه را همین حالا حل کنی؛ روش را یاد بگیر و بعد مستقل ادامه بده.

در مرور فعل ماضی، به پایان فعل دقت کن؛ این بخش معمولاً نشانیِ انجام‌دهنده است. فعل «كَتَبَ» یعنی نوشت. حالا شکل‌های آن را گروه‌بندی کن تا حفظ‌کردنشان آسان‌تر شود:

• برای گوینده: «كَتَبْتُ» یعنی نوشتم و «كَتَبْنا» یعنی نوشتیم.
• برای مخاطب مفرد: «كَتَبْتَ» یعنی نوشتی، خطاب به پسر؛ «كَتَبْتِ» همان معنی را برای مخاطب دختر دارد.
• برای دو مخاطب: «كَتَبْتُما»؛ برای چند مخاطب پسر: «كَتَبْتُم»؛ برای چند مخاطب دختر: «كَتَبْتُنَّ».
• برای یک غایب: «كَتَبَ» یعنی او، مذکّر، نوشت و «كَتَبَتْ» یعنی او، مؤنّث، نوشت.
• برای دو غایب مذکّر «كَتَبا» و برای دو غایب مؤنّث «كَتَبَتا» می‌آید.
• برای چند غایب مذکّر «كَتَبوا» و برای چند غایب مؤنّث «كَتَبْنَ» داریم.

اگر ضمیر هم در جمله باشد، باید با فعل هماهنگ باشد. هنگام مرور در خانه، اول ضمیر را بپوشان و از روی فعل حدس بزن؛ بعد برعکس تمرین کن.

برای کامل‌کردن فعل ماضی، اول ببین چه کسی کار را انجام داده است. ماضی از کاری در گذشته خبر می‌دهد؛ مثل نوشتن تکلیف دیروز. بخش پایانی فعل به ما کمک می‌کند انجام‌دهنده را بشناسیم.

این پنج همراه را آرام بخوان:

• أَنَا كَتَبْتُ: من نوشتم.
• أَنتَ كَتَبْتَ: تو، پسر، نوشتی.
• أَنتِ كَتَبْتِ: تو، دختر، نوشتی.
• هُوَ كَتَبَ: او، پسر، نوشت.
• هِيَ كَتَبَتْ: او، دختر، نوشت.

در فارسی برای دختر و پسر می‌گوییم «تو نوشتی»، ولی در عربی پایان فعل فرق می‌کند. به‌ویژه حرکت آخر را دقیق ببین: «تُ»، «تَ» و «تِ» شبیه هم نوشته می‌شوند، اما همراه ضمیرهای متفاوت‌اند. «تْ» در «كَتَبَتْ» هم نشانهٔ «او، دختر» است.

حالا نوبت «ما»، «شما» و «آن‌ها»ست. لازم نیست همهٔ شکل‌ها را بی‌نظم حفظ کنی؛ آن‌ها را در سه گروه ببین:

• ما: نَحْنُ كَتَبْنا.
• شما: أَنتُما كَتَبْتُما برای دو نفر؛ أَنتُم كَتَبْتُم برای چند پسر؛ أَنتُنَّ كَتَبْتُنَّ برای چند دختر.
• آن‌ها: هُما كَتَبا برای دو پسر؛ هُما كَتَبَتا برای دو دختر؛ هُم كَتَبوا برای چند پسر؛ هُنَّ كَتَبْنَ برای چند دختر.

مثنّی یعنی دو نفر؛ در این دسته‌بندی، جمع برای بیش از دو نفر است. اگر با دو هم‌کلاسی حرف بزنی، «أَنتُما» برای دختر و پسر یکسان است. اما اگر دربارهٔ آن دو حرف بزنی، کنار «هُما» باید جنسیت را هم در پایان فعل نشان بدهی.

در تمرین دوم، قرار است فقط شناسهٔ مناسب را در جای خالی بگذاری. برای هر جمله این مسیر کوتاه را برو: ضمیر را پیدا کن، مشخص کن با آن شخص حرف می‌زنیم یا درباره‌اش، سپس تعداد و در صورت نیاز جنسیت را بررسی کن. حالا پایان مناسب را انتخاب کن و فعل کامل را دوباره بخوان.

مثلاً در «نَحْنُ قَبِلْـ ...»، ضمیر به معنی «ما»ست؛ پس با افزودن «نا»، فعل «قَبِلْنا» ساخته می‌شود. وجود «ما» پیش از فعل ماضی، جمله را منفی می‌کند، ولی شناسه را عوض نمی‌کند: «أَنتَ حَصَدْتَ» یعنی «تو درو کردی» و «أَنتَ ما حَصَدْتَ» یعنی «تو درو نکردی». علامت پرسش یا واژه‌های دیگر جمله هم نباید حواست را از ضمیر پرت کنند.

در تمرین سوم، باید واژه را به تصویر مناسب وصل کنی. نخست واژه‌ها را دسته‌بندی کن تا پیدا کردنشان آسان‌تر شود:

• پوشیدنی‌ها: فُستان، پیراهن زنانه؛ قَميص، پیراهن؛ مَلابِس، لباس‌ها.
• وسایل و ساختمان: حَقيبَة، کیف؛ كُرسيّ، صندلی؛ مِفتاح، کلید؛ باب، در؛ نافِذَة، پنجره؛ عَمود، ستون؛ فُندُق، هتل؛ سَيّارَة، خودرو.
• خوراکی و طبیعت: فَواكِه، میوه‌ها؛ تُفّاحات، سیب‌ها؛ أَسماك، ماهی‌ها؛ بَحر، دریا؛ نار، آتش.
• واژه‌های دیگر: رِسالَة، نامه؛ شَبَكَة، تور یا شبکه؛ ذَهَب، طلا.

به جزئیات تصویر توجه کن؛ «لباس‌ها» با یک «پیراهن» یکی نیست. در صفحهٔ داده‌شده خودِ تصویرها دیده نمی‌شوند، پس نمی‌توان تعیین کرد کدام واژه اضافه است. در کتابت، پس از نام‌گذاری همهٔ تصویرها، واژهٔ باقی‌مانده را بررسی کن.