خلاصه درس ۱۵ عربی هفتم؛ درسنامه و نکات مهم

پیش از خواندن گفت‌وگو، چند واژه را مثل وسایل سفر کنار هم بچین. «حُدود» یعنی مرزها؛ «جَوّ» یعنی هوا و «بارِد» یعنی سرد. پس اگر کسی از «الْجَوّ» بپرسد، دنبال خبرِ هواست، نه جای مسافرها.

برای اعضای خانواده هم «جَدّ» پدربزرگ، «جَدَّة» مادربزرگ، «والِد» پدر و «والِدَة» مادر است. به شباهتِ واژه‌ها توجه کن، اما آن‌ها را جابه‌جا نخوان.

در تماس تلفنی، «عَفْواً» برای عذرخواهی و «إِلَی اللِّقاءِ» برای خداحافظی به کار می‌آید. عبارت «حَفِظَكُمُ اللهُ» هم دعای خیر است؛ یعنی «خدا شما را حفظ کند». اینجا بهتر است معنیِ کل عبارت را یاد بگیری، نه اینکه فقط واژه‌ها را جدا ترجمه کنی.

حالا وارد تماس تلفنی شویم. مادربزرگ سلام می‌کند، اما محسن ابتدا صدای او را نمی‌شناسد و عذرخواهی می‌کند. سپس مادربزرگ از حال خانواده، جای آن‌ها و هوای آنجا می‌پرسد. برای دنبال کردن مکالمه، به واژه‌های پرسشی توجه کن: «أَيْنَ» یعنی «کجا» و «كَيْفَ» یعنی «چگونه» یا «چطور».

محسن خبر می‌دهد که به مرز، در شهر مهران، رسیده‌اند. پدر و مادر روی صندلی نشسته‌اند و هوا کمی سرد است. او دربارۀ لباس هم می‌گوید «لَبِسْنا»؛ یعنی «پوشیدیم».

به تفاوت پرسش و پاسخ دقت کن: مادربزرگ از محسن و پدر و مادرش جداگانه می‌پرسد، اما محسن می‌تواند با یک فعلِ «پوشیدیم» از طرف همۀ آن‌ها جواب بدهد؛ درست مثل وقتی از طرف خانواده‌ات خبر می‌دهی.

وقتی می‌خواهیم بگوییم «ما» کاری را در گذشته انجام داده‌ایم، از شکل‌هایی مثل «كَتَبْنا» و «جَلَسْنا» استفاده می‌کنیم. «كَتَبْنا» یعنی «نوشتیم» و «جَلَسْنا» یعنی «نشستیم». پایانِ «نا» در این فعل‌ها نشان می‌دهد انجام‌دهنده «ما» هستیم. خودِ «نَحنُ» هم یعنی «ما»؛ پس حتی اگر این ضمیر در جمله نیاید، از فعل می‌توانیم انجام‌دهنده را بشناسیم.

در دستور زبان، این حالت را «اوّل شخص جمع» یا «متکلّم مع‌الغیر» می‌نامند؛ یعنی گوینده همراه با دیگری یا دیگران.

نکتۀ راحت‌کننده این است که برای دو نفر و بیشتر، چه دختر باشند چه پسر، همین شکل به کار می‌رود. مثلاً اگر تو و دوستت در کتابخانه نشسته بودید، می‌توانید بگویید «نَحنُ جَلَسْنا فِي الْمَكْتَبَةِ».

حالا اگر بخواهیم بگوییم کاری را انجام ندادیم، چه می‌کنیم؟ پیش از فعل ماضی، «ما» می‌آوریم. «جَلَسْنا» یعنی «نشستیم»، اما «ما جَلَسْنا» یعنی «ننشستیم». خودِ فعل همان شکل قبلی را دارد؛ فقط معنی آن منفی شده است.

اینجا یک تفاوت مهم میان فارسی و عربی وجود دارد: «ما» در فارسی نامِ گوینده و همراهان اوست، اما «ما» پیش از فعل ماضیِ عربی، نشانۀ منفی کردن است. ضمیر عربیِ «ما»، «نَحنُ» است.

پس در «نَحنُ ما عَبَرْنا الْحُدودَ»، ابتدا «نَحنُ» می‌گوید چه کسانی، سپس «ما» می‌گوید کار انجام نشده و «عَبَرْنا» کارِ عبور کردن را نشان می‌دهد. معنی جمله می‌شود: «ما از مرزها عبور نکردیم.»

برای ترجمه، اول فعل و انجام‌دهندهٔ آن را پیدا کن؛ بعد بقیهٔ جمله را به فارسی روان بچین. در جملهٔ کودک، «قالَ» یعنی «گفت»، «الطِّفْلُ» یعنی «کودک» و «ما حَزِنْتُ» یعنی «غمگین نشدم». پس ترجمه می‌شود: «کودک گفت: من غمگین نشدم.» «ما» پیش از فعل ماضی، آن را منفی می‌کند؛ مثلاً «ما عَبَرْنا» یعنی «عبور نکردیم».

در سه عبارت قرآنی نیز معنای فعل را در کنار واژه‌های دیگر ببین: «ضَرَبْنا ... مَثَلٍ» یعنی «مثال زدیم»، نه «زدیم» به معنای ضربه زدن. ترجمه‌های روان آن‌ها چنین است:

• «در این قرآن برای مردم از هر گونه مثلی آوردیم.»
• «ای ابراهیم، آیا تو با خدایان ما چنین کردی؟»
• «برای ما مثلی زد و آفرینش خود را فراموش کرد.»

پس یک واژه را جدا از جمله ترجمه نکن.

در تمرین وصل‌کردنی، فقط دنبال واژه‌های شبیه هم نباش؛ دو بخش باید کنار هم معنای درستی بسازند. مثلاً پرسیدن سؤال به یادگیری کمک می‌کند، پس «پرسش» با «کلید دانش» ارتباط دارد.

جفت‌های این تمرین را با معنی بخوان:

• «اَلْفُسْتانُ» با «مِنْ مَلابِسِ النِّساءِ»: پیراهن زنانه از لباس‌های زنان است.
• «اَلْعِلْمُ» با «كَنْـزٌ»: دانش گنج است.
• «اَلدُّنيا» با «مَزرَعَةُ الْآخِرَةِ»: دنیا کشتزار آخرت است.
• «اَلصَّلاةُ» با «عَمودُ الدّينِ»: نماز ستون دین است.
• «اَلنِّسْيانُ» با «آفَـةُ الْعِلْمِ»: فراموشی آفت دانش است.
• «اَلسُّؤالُ» با «مِفتاحُ الْعِلْمِ»: پرسش کلید دانش است.

حالا می‌توانی هر جفت را یک جملهٔ معنادار بخوانی، نه دو تکهٔ جداگانه.

در جمله‌های صفحهٔ بعد، ضمیر و پایان فعل به تو کمک می‌کنند شخص را تشخیص بدهی. «أَنا حَزِنْتُ قَليلاً» یعنی «من کمی غمگین شدم». «أَنتَ» برای مخاطب پسر و «أَنتِ» برای مخاطب دختر است؛ در فارسی هر دو را «تو» ترجمه می‌کنیم، اما در عربی تفاوتشان مهم است.

«أَنتَ نَصَرْتَـهُ. لِأَنَّـكَ شَريفٌ.» یعنی «تو او را یاری کردی؛ زیرا تو شریف هستی». «ـهُ» در پایان فعل، اینجا یعنی «او را».

«هُوَ وَقَعَ عَلَى الْأَرضِ» یعنی «او روی زمین افتاد». «أَنتِ لَبِسْتِ عَباءَةً جَميلةً» یعنی «تو عبای زیبایی پوشیدی». سرانجام، «هِيَ نَسِيَتْ شَيئاً» یعنی «او چیزی را فراموش کرد». هنگام ترجمه، هم ضمیر را ببین و هم حرکت پایان فعل را.

وقتی چند نفر از کاری که انجام داده‌اند حرف می‌زنند، «نَحْنُ» یعنی «ما» به کار می‌رود. در فعل‌های این صفحه، پایان «ـنا» نیز با «ما» هماهنگ است. مثلاً اگر همراه دوستانت از کوه گذشته باشی، می‌گویی: «نَحْنُ عَبَرْنَا الْجَبَلَ»؛ یعنی «ما از کوه عبور کردیم».

بقیهٔ جمله‌ها را هم با همین روش بخوان:

• «شَعَرْنا بِالْفَخرِ»: احساس افتخار کردیم.
• «وَقَفْنا لِأَخْذِ الْجَوائِزِ»: برای گرفتن جایزه‌ها ایستادیم.
• «فَرِحْنا كَثيراً»: بسیار شاد شدیم.
• «قَطَعْنَا الْخَشَبَ»: چوب را بریدیم.

دقت کن «نَحْنُ» انجام‌دهنده را مشخص می‌کند و بخش‌های دیگر جمله می‌گویند چه کاری، برای چه هدفی یا به چه اندازه انجام شده است.

برای انتخاب فعل ماضی مناسب، دو چیز را بررسی کن: معنای کار و انجام‌دهندهٔ آن. مثلاً «جَلَسَ» یعنی «او نشست» و برای یک پسر یا مرد است؛ «فَرِحَتْ» یعنی «او شاد شد» و برای یک دختر یا زن است. در فعل‌های این تمرین، پایان «ـَتْ» نشانهٔ مؤنث است.

معنی چند فعل دیگر را هم مرور کن: «صَنَعَ» ساخت، «أَخَذَ» گرفت، «أَكَلَ» خورد، «غَسَلَ» شست، «وَصَلَتْ» رسید، «بَحَثَتْ» جست‌وجو کرد، «لَعِبَتْ» بازی کرد و «صَعِدَتْ» بالا رفت.

در نسخهٔ متنی این صفحه، تصویرهای جای خالی دیده نمی‌شوند؛ پس نمی‌توان جای دقیق هر فعل را تعیین کرد. اما اگر تصویر را در کتاب ببینی، اول بپرس «چه کاری؟» و بعد «چه کسی؟».