خلاصه درس ۷ قرآن نهم؛ درسنامه و نکات مهم

هدایت برای برپایی عدالت

تصور کن در یک کار گروهی، همۀ زحمت‌ها بر دوش یک نفر باشد، اما امتیازها فقط به دیگری برسد. برای عادلانه شدن این وضعیت، فقط دانستن اینکه «عدالت خوب است» کافی نیست؛ اعضای گروه باید منصفانه رفتار کنند.

در آیۀ ۲۵ سورۀ حدید، خداوند می‌گوید پیامبرانش را با دلیل‌های روشن فرستاده و همراه آنان کتاب و میزان قرار داده است. کتاب، راهنمای زندگی است و میزان، معیار تشخیص حق و سنجش رفتارهاست.

به این بخش دقت کن: «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»؛ یعنی تا مردم عدالت را برپا کنند. پس مردم فقط شنوندۀ پیام پیامبران نیستند؛ خودشان هم باید برای رعایت حق دیگران قدم بردارند.

در ادامۀ آیه، از آهن و قدرت و فایده‌های آن برای مردم سخن آمده است. آهن در ساخت ابزارهای سودمند و وسایل دفاعی کاربرد دارد. بنابراین، آیه در کنار راهنمایی پیامبران، از چیزی یاد می‌کند که در زندگی و توانایی انسان‌ها نقش دارد.

گوش بده، بخوان، دوباره بخوان

تا حالا شده با شنیدن یک عبارت، خواندنش برایت آسان‌تر شود؟ برای روان‌خوانی قرآن هم می‌توانی از همین روش کمک بگیری. لازم نیست از همان ابتدا یک سطر کامل را بی‌اشتباه بخوانی؛ با بخش‌های کوتاه شروع کن.

این عبارت از صفحۀ ۷۰ را تمرین کن:

وَجَعَلنا فی قُلوبِ الَّذینَ اتَّبَعوهُ رَأفَةً وَرَحمَةً

• اول خودت بخوان: آهسته پیش برو و به حرکت‌های حروف توجه کن. برای تمرین، عبارت را به بخش‌های «وَجَعَلنا»، «فی قُلوبِ الَّذینَ اتَّبَعوهُ» و «رَأفَةً وَرَحمَةً» تقسیم کن.
• بعد گوش بده: اگر به تلاوت آموزشی این صفحه دسترسی داری، متن را با چشم دنبال کن و به تلفظ همان بخش‌ها گوش بده.
• دوباره بخوان: هر بخش را پس از شنیدن تکرار کن؛ سپس عبارت را پیوسته بخوان. این بخش‌بندی فقط برای تمرین است، نه تعیین محل وقف در تلاوت.

می‌توانی صدایت را با گوشی ضبط کنی. هنگام مقایسه، فقط دنبال تندتر خواندن نباش؛ ببین کدام حرکت یا کلمه را باید دقیق‌تر بخوانی.

از واژه تا معنای عبارت

وقتی معنای چند واژۀ کلیدی را بدانی، عبارت قرآنی دیگر یک مجموعۀ ناآشنا نیست؛ می‌توانی معنایش را قدم‌به‌قدم پیدا کنی. مثلاً رُسُل یعنی «پیامبران»، حَدید یعنی «آهن» و مَنافِع یعنی «فایده‌ها».

حالا یک عبارت را با هم معنا کنیم: «مَنافِعُ لِلنّاسِ». بخش اول یعنی «فایده‌ها» و بخش دوم یعنی «برای مردم»؛ پس معنای عبارت می‌شود «فایده‌هایی برای مردم». مثل وقتی است که برای فهم یک پیام، اول واژه‌های ناآشنای آن را پیدا می‌کنی و بعد معنای کل پیام را می‌سازی.

به واژه‌های کوچک هم دقت کن! «بِـ» گاهی معنای «با» می‌دهد؛ بنابراین «بِالبَیِّنٰتِ» یعنی «با دلایل روشن». لازم نیست آن را همیشه «به» ترجمه کنیم؛ باید به معنای عبارت توجه کنیم.

همین روش را برای «یَنصُرُهُ» به کار ببر: «یَنصُرُ» یعنی «یاری می‌کند» و «ـهُ» یعنی «او را»؛ در نتیجه، معنای آن «او را یاری می‌کند» است.

کلیدهای فهم آیه

وقتی معنای چند واژهٔ اصلی را بدانی، فهمیدن یک عبارت قرآنی آسان‌تر می‌شود؛ درست مثل پیدا کردن نشانی با کمک چند علامت آشنا!

این واژه‌ها کلیدهای آیهٔ این درس‌اند:

• رُسُل: پیامبران؛ جمعِ «رَسول»
• حَدید: آهن
• مَنافِع: فایده‌ها
• یَنصُرُ: یاری می‌کند
• قَوِیّ: قوی، قدرتمند

حالا یک عبارت را با هم باز کنیم: در «اَرسَلنا رُسُلَنا»، «اَرسَلنا» یعنی «فرستادیم» و «رُسُلَنا» یعنی «پیامبرانمان»؛ پس معنای عبارت می‌شود: پیامبرانمان را فرستادیم.

برای ترجمه، فقط شناخت واژه‌ها کافی نیست؛ باید به ارتباط آن‌ها هم دقت کنیم. مثلاً «بَیِّنات» یعنی «دلایل روشن» و «بِالبَیِّنٰتِ» یعنی «با دلایل روشن». پس «بِـ» را نباید همیشه «به» ترجمه کنیم؛ معنای مناسب آن را در همان ترکیب پیدا می‌کنیم.

مردم، برپاکنندگان عدالت

اگر در یک بازی، قانون‌ها روشن باشند اما بازیکنان آن‌ها را رعایت نکنند، آیا بازی عادلانه پیش می‌رود؟ دانستن قانون کافی نیست؛ رفتار آدم‌ها هم مهم است.

در آغاز آیهٔ بیست‌وپنجم سورهٔ حدید می‌آموزیم که خدا پیامبرانش را با دلایل روشن فرستاد و همراه آنان کتاب و میزان نازل کرد. «میزان» در اینجا به معنای معیار سنجش حق و عدالت است.

هدف این راهنمایی چیست؟ به عبارت آیه در صفحهٔ ۷۲ دقت کن:

لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ

یعنی: «تا مردم عدالت را برپا دارند.» پس مردم فقط شنوندهٔ راهنمایی پیامبران نیستند؛ باید در عمل هم عادلانه رفتار کنند. مثلاً هنگام تقسیم کار گروهی، توانایی و سهم هرکس را در نظر بگیرند و حق کسی را نادیده نگیرند. راهنمایی از سوی خداست و برپایی عدالت، مسئولیت مردم هم هست.

آهن و فایده‌های آن

آهنِ یک پل یا ابزار تعمیر را به یاد بیاور. چرا برای ساختن بسیاری از وسایل از آهن استفاده می‌کنند؟ استحکام آهن و کاربردهای فراوانش به زندگی مردم کمک می‌کند.

در ادامهٔ آیه می‌خوانیم:

وَ اَنزَلنَاالحَدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَمَنافِعُ لِلنّاسِ

برای فهم این عبارت، چند واژه را کنار هم بگذاریم: «حَدید» یعنی آهن، «فیهِ» یعنی در آن، «بَأسٌ شَدیدٌ» در اینجا یعنی سختی بسیار و «مَنافِعُ لِلنّاسِ» یعنی فایده‌هایی برای مردم.

پس معنای عبارت چنین است: «و آهن را نازل کردیم؛ در آن سختی بسیار و فایده‌هایی برای مردم است.»

دقت کن که آیه فقط از سختی آهن نمی‌گوید؛ فایده‌های آن برای مردم را هم یادآوری می‌کند. ابزار کشاورزی و قطعات ساختمانی، نمونه‌هایی آشنا از کاربرد آهن‌اند. این مثال‌ها کمک می‌کنند معنای «منافع» را بهتر درک کنیم.

یاری حق، در عمل

اگر خدا قدرتمند و شکست‌ناپذیر است، «یاری‌کردن خدا» چه معنایی دارد؟ یعنی از دین و راه او پشتیبانی کنیم و پیامبرانش را در رسیدن به هدفشان یاری دهیم؛ نه اینکه خدا به کمک ما نیاز داشته باشد.

در بخش پایانی آیه می‌خوانیم: «وَ لِیَعلَمَ اللّٰهُ مَن یَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَیبِ». اینجا «یَعلَمَ» یعنی «مشخص کند»؛ پس منظور این نیست که خدا چیزی را نمی‌دانسته است. در عمل مشخص می‌شود چه کسی خدا و پیامبرانش را یاری می‌کند، در حالی که خدا از دید او نهان است.

مثلاً وقتی می‌توانی از حق هم‌کلاسی‌ات دفاع کنی، انتخاب تو نشان می‌دهد چقدر پای حق ایستاده‌ای؛ تنها گفتنِ «من طرفدار حق هستم» کافی نیست.

پایان آیه، «اِنَّ اللّٰهَ قَوِیٌّ عَزیزٌ»، یادآوری می‌کند که خدا قدرتمند و شکست‌ناپذیر است. پس یاری حق، فرصتی برای نشان‌دادن ایمان ما در رفتار است.

دقت در صدا، دقت در معنا

گاهی یک تغییر کوچک در صدا، معنای واژه را عوض می‌کند! در گفت‌وگوی فارسی ممکن است صدایی را کمی بیشتر بکشیم؛ اما در خواندن قرآن باید اندازهٔ صداها را رعایت کنیم: فتحه، کسره و ضمه کوتاه‌اند و صداهای «ـا، ـی، ـو» کشیده‌اند.

مثلاً «قالَ» یعنی «گفت»، ولی «قالا» یعنی «آن دو گفتند». اگر فتحهٔ آخر «قالَ» را بکشیم، واژه شبیه «قالا» شنیده می‌شود و معنای آن تغییر می‌کند. برعکس، کوتاه‌خواندن الف آخر «قالا» هم می‌تواند آن را شبیه «قالَ» کند.

برای تمرین، عبارت «اِیّاكَ نَعبُدُ وَاِیّاكَ نَستَعینُ» را آرام بخوان. هنگام وصل‌کردن کلمه‌ها، ضمهٔ آخر «نَعبُدُ» را کوتاه ادا کن؛ آن را به صدای «او» تبدیل نکن. در عین حال، کشیدگی صداهای بلند را نگه دار. روان‌خواندن یعنی رعایت اندازهٔ صداها، نه فقط تندخواندن.

یک کشش، یک معنای دیگر

آیا یک کششِ کوچک می‌تواند تعداد گویندگان را عوض کند؟ در خواندن قرآن، بله! حرکت‌های کوتاه، یعنی فتحه، کسره و ضمه، باید کوتاه شنیده شوند؛ صداهای کشیدهٔ «ـا، ـی، ـو» هم باید کشیدگی خود را حفظ کنند.

در گفت‌وگوی روزانه شاید برای تأکید، بخشی از یک کلمه را بکشیم و شنونده هم منظورمان را بفهمد؛ اما در قرائت قرآن نباید این عادت را وارد خواندن کنیم، چون ممکن است خودِ کلمه و معنایش عوض شود.

مثلاً «قالَ» یعنی «او گفت»؛ اگر فتحهٔ آخرش را بکشیم، به شکل «قالا» یعنی «آن دو گفتند» شنیده می‌شود. برعکس، اگر صدای کشیدهٔ پایان «قالا» را کوتاه کنیم، به «قالَ» تبدیل می‌شود.

پس هنگام خواندن، فقط درست گفتنِ حروف کافی نیست؛ کوتاهی و کشیدگی صداها هم بخشی از درست خواندن است.

پیوسته، اما دقیق

گاهی وقتی بین کلمه‌های یک جمله فاصله می‌اندازیم، صدای کوتاهِ آخر کلمه را ناخواسته می‌کشیم. برای جلوگیری از این اشتباه، هنگام ادامه‌دادنِ قرائت، کلمه‌های جمله را به هم پیوند بده؛ البته پیوسته‌خواندن به معنای تندخواندن نیست. آرام بخوان، اما میان کلمه‌ها مکثِ بی‌جا نکن.

برای تمرین، عبارت «اِیّاكَ نَعبُدُ» را بخوان. هنگام وصل‌کردن این دو کلمه، فتحهٔ آخرِ «اِیّاكَ» را کوتاه ادا کن و مستقیم به «نَعبُدُ» برو؛ نگذار صدای «کَ» به «کا» تبدیل شود.

از طرف دیگر، مراقب باش پیوسته‌خواندن باعث نشود صداهای کشیده را کوتاه کنی. مثلاً در «نَستَعینُ»، صدای «عی» باید کشیده شنیده شود. پس یک بار همین کلمه را آرام بخوان: صدای کشیدهٔ میانی را نگه دار، ولی ضمهٔ پایانی را نکش. هر صدا اندازهٔ خودش را دارد؛ نه کوتاه را بکش، نه کشیده را کوتاه کن.

گوش بده، بخوان، بررسی کن

گاهی هنگام خواندن، متوجه اشتباه خودمان نمی‌شویم؛ درست مثل وقتی که آهنگی را از حفظ می‌خوانیم و با شنیدن اجرای اصلی، تازه تفاوت را می‌فهمیم. برای تمرین آیات سورهٔ حشر هم شنیدنِ دقیق، راهنمای خواندنِ دقیق است.

اگر به صوت قرائت درس دسترسی داری، یک بخش کوتاه از آیات را گوش بده. بار اول، هم‌زمان با شنیدن، کلمات را از روی صفحه دنبال کن. بار دوم، دقت کن کدام صداها کوتاه و کدام کشیده خوانده می‌شوند. سپس صوت را متوقف کن و همان بخش را خودت بخوان.

مثلاً در عبارت «هُوَالرَّحمٰنُ الرَّحیمُ»، به کوتاهیِ ضمهٔ پایان «الرَّحمٰنُ» و کشیدگیِ صدای «ی» در «الرَّحیمُ» توجه کن.

حالا اگر می‌توانی، صدایت را با گوشی ضبط کن و با قرائت مقایسه کن: آیا صدای کوتاهی را بی‌دلیل کشیده‌ای یا صدای کشیده‌ای را زود تمام کرده‌ای؟ همان قسمت را اصلاح کن و دوباره بخوان. هدف، فقط تمام‌کردن آیات نیست؛ هر بار کمی دقیق‌تر خواندن است.

از واژه تا معنای عبارت

گاهی چند واژهٔ آشنا کمک می‌کنند معنای یک عبارت کامل را بفهمی؛ درست مثل وقتی در یک پیام، واژه‌های آشنا را کنار هم می‌گذاری تا منظورش را دریابی.

این واژه‌ها را به خاطر بسپار:

• نَفس: شخص، انسان
• غَد: فردا
• لاتَكونوا: نباشید
• نَسوا: فراموش کردند
• فاسِق: نافرمان، گناهکار، منحرف

حالا از واژه به عبارت برسیم: «لِـ» یعنی «برای»؛ پس لِغَدٍ یعنی «برای فردا». در نَسُواالله نیز با افزودن معنای «الله»، به «خدا را فراموش کردند» می‌رسیم.

برای عبارت‌های دیگر، به واژه‌های همراه دقت کن: اِتَّقُواالله یعنی «تقوای خدا را پیشه کنید»؛ یعنی مراقب باشید از فرمان خدا نافرمانی نکنید. وَلا تَكونوا كَالَّذینَ یعنی «و مانند کسانی نباشید که».

در اُولٰئِكَ هُمُ الفٰسِقونَ، «فاسقون» جمعِ «فاسق» است و «هُم» را اینجا «همان» معنا می‌کنیم: «آنان همان نافرمانان‌اند». پس برای فهم عبارت، هم معنای واژه‌ها مهم است و هم ارتباطشان با یکدیگر.

کلیدهای فهم آیات

تا حالا شده معنای یک واژه را ندانی و نتوانی یک پیام را درست بفهمی؟ برای فهم آیات هم، شناخت چند واژه مثل داشتن کلید است. این پنج کلید را به خاطر بسپار:

• نَفس: شخص، انسان
• غَد: فردا
• لاتَكونوا: نباشید
• نَسوا: فراموش کردند
• فاسِق: نافرمان، گناهکار، منحرف

به دو واژهٔ آخر دقت کن: «نَسوا» از یک کار خبر می‌دهد؛ یعنی «فراموش کردند». اما «فاسِق» ویژگی یک فرد را بیان می‌کند؛ یعنی کسی که نافرمانی می‌کند. پس این دو را نباید به جای هم معنا کنیم.

برای تمرین، تصور کن روی چند کارت، واژه‌های عربی را نوشته‌ای و پشت آن‌ها معنا را گذاشته‌ای. با دیدن «نَفس» باید «شخص یا انسان» یادت بیاید، نه «نَفَس کشیدن»! حرکت‌های واژه به تشخیص معنای آن کمک می‌کنند.

حالا بدون نگاه کردن به فهرست، یکی از این کلیدها را امتحان کن.

از واژه تا ترکیب

معنای واژه‌ها مثل تکه‌های یک جورچین است؛ برای فهمیدن یک عبارت، باید آن‌ها را درست کنار هم بگذاریم. نشانه‌های کوچک هم مهم‌اند؛ مثلاً «نرو» و «برو» فقط کمی تفاوت دارند، اما پیامشان متفاوت است!

در «لِغَدٍ»، واژهٔ «غَد» یعنی «فردا» و «لِـ» معنای «برای» می‌دهد؛ پس این ترکیب یعنی «برای فردا».

در «وَلا تَكونوا كَالَّذینَ»، بخش‌ها را به هم پیوند می‌دهیم: «وَ» یعنی «و»، «لا تَكونوا» یعنی «نباشید» و «كَالَّذینَ» یعنی «مانند کسانی که». ترجمهٔ روان می‌شود: «و مانند کسانی نباشید که...».

چند ترکیب دیگر را هم ببین:

• «اِتَّقُواالله»: تقوای الهی داشته باشید؛ یعنی از نافرمانی خدا پروا کنید.
• «نَسُواالله»: خدا را فراموش کردند.
• «اُولٰئِكَ هُمُ الفٰسِقونَ»: آنان همان نافرمانان‌اند.

در عبارت آخر، «هُم» را اینجا «همان» ترجمه می‌کنیم تا تأکید جمله روشن شود. پس ترجمه فقط کنار هم چیدن معنی‌های جداگانه نیست؛ باید جمله‌ای روان و دقیق بسازیم.

برای فردای خود چه می‌فرستیم؟

اگر قرار باشد برای سفری مهم آماده شوی، حتماً به وسایلی که برمی‌داری دقت می‌کنی. آیهٔ هجده سورهٔ حشر هم از ما می‌خواهد ببینیم برای «فردای خود» چه فرستاده‌ایم؛ منظور از این فردا، آخرت است و توشهٔ آن، کارهای ماست.

عبارت «وَلتَنظُر نَفسٌ ما قَدَّمَت لِغَدٍ» یعنی هرکس باید دقت کند که برای فردای خود چه چیزی از پیش فرستاده است. فرمان «اِتَّقُواالله» نیز ما را به پروا داشتن از خدا و مراقبت از رفتارمان دعوت می‌کند؛ خدا از کارهایی که انجام می‌دهیم آگاه است.

مثلاً وقتی می‌توانی اشتباهت را گردن هم‌کلاسی‌ات بیندازی، اما راست می‌گویی، داری به توشهٔ خود توجه می‌کنی.

آیهٔ نوزده هشدار می‌دهد مانند کسانی نباشیم که خدا را فراموش کردند و در نتیجه، خودشان را نیز از یاد بردند. خودفراموشی اینجا یعنی غافل شدن از ارزش وجودی و سرانجام خود، نه فراموش کردن نام و مشخصات! یاد خدا کمک می‌کند مراقب باشیم با انتخاب‌هایمان به خودمان آسیب نزنیم.

خواندن همراه با شناخت

آیا ممکن است کسی متنی را خوانده باشد، اما در قضاوتش به معنای آن توجه نکند؟ در داستان صفحهٔ هفتادوهفت، پیرمرد شامی با سخنی ناراحت‌کننده با اسیران اهل‌بیت روبه‌رو شد. امام سجاد علیه‌السلام به‌جای پاسخ تند، از او پرسید آیا قرآن خوانده است و سپس آیه‌هایی را یادآوری کرد که پیرمرد می‌گفت آن‌ها را خوانده است.

یکی از این آیه‌ها دربارهٔ دوست داشتن نزدیکان پیامبر بود. امام توضیح داد که آنان خویشان پیامبرند؛ یعنی به پیرمرد کمک کرد میان معنای آیه و کسانی که آیه درباره‌شان سخن می‌گوید، ارتباط برقرار کند. به این افراد، «مصداق» می‌گوییم.

در زندگی روزانه هم همین دقت لازم است. مثلاً دانستن اینکه باید حق دیگران را رعایت کنیم کافی نیست؛ باید تشخیص بدهیم هنگام کار گروهی، رعایت حق هم‌گروهی‌مان چه رفتاری می‌خواهد. پس هنگام خواندن قرآن، از خودمان بپرسیم: «معنای این آیه چیست و در موقعیت واقعی به چه کسان یا رفتارهایی مربوط می‌شود؟»

داوری بدون شناخت

تا حالا شده فقط با شنیدن حرف دیگران، دربارۀ کسی قضاوت کنی و بعد بفهمی او را درست نشناخته‌ای؟ آغاز این داستان هم با چنین داوری‌ای همراه است.

وقتی خاندان امام حسین علیه‌السلام را در حال اسارت به شام، مرکز حکومت یزید، آوردند، پیرمردی نزد آنان رفت. او به‌جای همدردی، از کشته‌شدن مردانشان و تسلط یزید بر آنان ابراز خوشحالی کرد. مشکل این بود که پیرمرد نمی‌دانست این اسیران، خاندان پیامبرند. او آنان را افرادی می‌پنداشت که علیه یزید قیام کرده‌اند و شناخت درستی از هویتشان نداشت.

مثلاً اگر در مدرسه بشنوی دانش‌آموزی از کلاس بیرون فرستاده شده، نمی‌توانی فقط از همین خبر نتیجه بگیری که او مقصر بوده است؛ نخست باید ماجرا را بشناسی. در این داستان نیز، اسیر بودنِ این خانواده دلیل ناحق بودنشان نبود. پس پیش از داوری، باید بپرسیم: «آیا شناخت کافی دارم؟»

شناساندن اهل‌بیت با قرآن

اگر کسی مطلبی را اشتباه فهمیده باشد، چطور می‌توانیم به او کمک کنیم؟ یک راه این است که از چیزی شروع کنیم که خودش آن را قبول دارد؛ مثل وقتی برای روشن‌کردن یک موضوع درسی، با هم به کتاب مراجعه می‌کنیم.

امام سجاد علیه‌السلام از پیرمرد پرسید آیا قرآن خوانده است. سپس آیاتی را یادآوری کرد که پیرمرد آن‌ها را می‌شناخت: آیۀ دوستی با نزدیکان پیامبر، آیۀ پرداخت حق نزدیکان، آیۀ خمس و آیۀ تطهیر.

اما فقط یادآوری آیات کافی نبود؛ پیرمرد باید می‌فهمید این اسیران چه کسانی هستند. امام توضیح داد که آنان همان خویشان پیامبر و اهل‌بیت‌اند. «ذِی‌القُربیٰ» یعنی نزدیکان و خویشان؛ امام با معرفی خود و همراهانش، معنای آیات را به کسانی که روبه‌روی پیرمرد بودند پیوند داد.

پس روش امام، شناساندن جایگاه خاندان پیامبر با تکیه بر قرآن بود؛ کتابی که پیرمرد هم آن را پذیرفته بود.

بازنگری در شنیده‌ها

اگر حرفی را بارها بشنویم، آیا حتماً درست است؟ پیرمرد شامی تا پیش از گفت‌وگو با امام، اسیران را افرادی بیگانه می‌پنداشت که علیه یزید قیام کرده‌اند. اما وقتی آشنایی امام سجاد علیه‌السلام با قرآن و توضیح ایشان دربارۀ اهل‌بیت را دید، میان شنیده‌های قبلی و آنچه اکنون می‌شنید، ناسازگاری پیدا کرد.

او با خود فکر کرد: اگر این افراد از دین بیگانه‌اند، چگونه این‌قدر با قرآن آشنا هستند؟ همین پرسش باعث شد در داوری قبلی خود مکث کند. سپس از امام پرسید آیا این آیات دربارۀ آنان است. تردید او، قدمی برای شناخت حقیقت بود، نه بهانه‌ای برای نپذیرفتن آن.

در زندگی ما هم ممکن است دربارۀ هم‌کلاسی‌مان حرفی بشنویم، اما رفتار متفاوتی از او ببینیم. بهتر است به‌جای پافشاری بر شنیده‌ها، بیشتر بررسی کنیم و پرسشمان را با احترام بپرسیم.

پشیمانی و راه بازگشت

اگر بفهمی حرفی که به کسی زده‌ای نادرست بوده، چه می‌کنی؟ پذیرفتن اشتباه آسان نیست؛ اما می‌تواند آغاز تغییر باشد.

پیرمرد وقتی فهمید اسیران، خاندان پیامبرند، گریه کرد. او از دشمنان خاندان پیامبر بیزاری جست و از حرف‌هایی که زده بود عذر خواست. سپس از امام سجاد علیه‌السلام پرسید آیا توبه‌اش پذیرفته می‌شود. امام پاسخ داد:

اگر توبه کنی خداوند قبول می‌کند و تو با ما هستی.

این پاسخ، پیرمرد را به بازگشت امیدوار کرد. اشتباه گذشته نباید ما را از توبه ناامید کند. مهم این است که وقتی حقیقت را شناختیم، بر رفتار نادرست خود پافشاری نکنیم و برای بازگشت قدم برداریم؛ مثلاً اگر با شنیدن شایعه‌ای به دوستی بد گفته‌ایم، اشتباه خود را بپذیریم و از او عذر بخواهیم.