خلاصه درس ۱۰ قرآن هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

سه آیهٔ آغاز درس را آرام و با صدای شنیدنی بخوان. معنای آنها این است: سلام بر ابراهیم؛ ما نیکوکاران را این‌گونه پاداش می‌دهیم؛ او از بندگان باایمان ماست. این جمله‌ها کنار هم نشان می‌دهند که ایمان و نیکوکاری چقدر ارزش دارند.

برای نزدیک شدن به این الگو، فقط دانستن معنای «کار خوب» کافی نیست؛ باید آن را انجام دهیم. مثلاً وقتی می‌توانی اشتباه دوستت را دستاویز خندیدن کنی، به‌جای آن با احترام کمکش کنی. حالا یک بار دیگر آیات را بخوان، سپس نگاهت را بردار و بکوش سه جمله را از حفظ بگویی.

در صفحهٔ بعد، بخشی از سورهٔ یس را می‌خوانیم. فرستادگانی برای هدایت مردم می‌آیند، اما مردم آنها را تکذیب و تهدید می‌کنند. سپس مردی از دورترین نقطهٔ شهر می‌آید و مردم را به پیروی از فرستادگان دعوت می‌کند. او می‌گوید این فرستادگان مزدی نمی‌خواهند و راه‌یافته‌اند.

برای تمرین فردخوانی، آیات را در سه بخش بخوان: آیات سیزدهم تا هفدهم، هجدهم تا بیست‌ویکم و بیست‌ودوم تا بیست‌وهفتم. اگر به صوت تلاوت دسترسی داری، هر بخش را گوش بده و سپس بخوان. هرجا مکث یا اشتباه داشتی، همان عبارت را دوباره تمرین کن؛ هدف، خواندن دقیق است، نه سریع تمام کردن.

حالا واژه‌های صفحهٔ درک معنا را به داستان وصل کن. «مَدینَة» یعنی شهر و «رَجُل» یعنی مرد؛ همان مردی که به سوی مردم آمد. «اِتَّبِعوا» یعنی تبعیّت کنید یا پیروی کنید و «مُهتَدونَ» یعنی هدایت‌شدگان یا راه‌یافتگان.

چهار واژهٔ دیگر هم مهم‌اند: «یَسئَلُ» یعنی درخواست می‌کند، «اَعبُدُ» یعنی عبادت می‌کنم، «فَطَرَ» یعنی پدید آورد و «تُرجَعونَ» یعنی بازگردانده می‌شوید. به تفاوت فعل‌ها دقت کن: «عبادت می‌کنم» کارِ گوینده است، اما «پیروی کنید» خطاب به دیگران است. حالا معناها را بپوشان و هر واژه را برای خودت معنی کن.

برای ترجمهٔ یک عبارت، اول معنی بخش‌های آشنا را پیدا کن و بعد آنها را به فارسی روان کنار هم بگذار. «قالَ یٰقَومِ» یعنی «گفت: ای قوم من»؛ در اینجا «یٰقَومِ» همان معنای «یا قَومی» را دارد. «اِتَّبِعُوا المُرسَلینَ» هم یعنی «از فرستادگان پیروی کنید».

در «وَجاءَ اَهلُ المَدینَةِ»، واژهٔ آشنای «مَدینَة» کمک می‌کند به معنای «و مردم شهر آمدند» برسی. «قُلِ اللهَ اَعبُدُ» نیز یعنی «بگو: خدا را عبادت می‌کنم». هنگام ترجمه، فقط واژه‌ها را ردیف نکن؛ جملهٔ فارسی باید هم روان باشد و هم معنای عبارت را درست برساند.

اول چند کلید برای بازکردن معنای جمله‌ها بردار: مَدینَة یعنی شهر، رَجُل یعنی مرد و اِتَّبِعوا یعنی تبعیّت کنید یا پیروی کنید. یَسئَلُ درخواست می‌کند، مُهتَدونَ راه‌یافتگان یا هدایت‌شدگان، اَعبُدُ عبادت می‌کنم، فَطَرَ پدید آورد و تُرجَعونَ بازگردانده می‌شوید.

حالا واژه‌ها را در جمله ببین: «قالَ یٰقَومِ» یعنی «گفت: ای قوم من» و «اِتَّبِعُوا المُرسَلینَ» یعنی «از فرستادگان پیروی کنید». در «مَن لا یَسئَلُکُم اَجرًا»، واژهٔ «لا» معنا را منفی می‌کند: «کسی که از شما مزدی نمی‌خواهد».

دو ترکیب دیگر هم ساده‌اند: «وَجاءَ اَهلُ المَدینَةِ» یعنی «و مردم شهر آمدند» و «قُلِ اللهَ اَعبُدُ» یعنی «بگو: خدا را عبادت می‌کنم». درست مثل چیدن قطعه‌های یک پازل، معنی هر واژه کمک می‌کند تصویر کامل جمله را بفهمی.

حالا ماجرای سورهٔ یس را با همین واژه‌ها دنبال کن: مردی از دورترین نقطهٔ شهر شتابان آمد و گفت: «ای قوم من، از فرستادگان پیروی کنید؛ از کسانی پیروی کنید که از شما مزدی نمی‌خواهند و خود راه‌یافته‌اند.» پس این مرد، مردم را به پیروی از فرستادگان خدا دعوت می‌کند، نه به پیروی از خودش.

در ادامه می‌پرسد: «و چرا کسی را که مرا آفریده است عبادت نکنم؟ و به سوی او بازگردانده می‌شوید.» اینجا فَطَرَنی یعنی «مرا آفرید»: «فَطَرَ» یعنی آفرید و بخش پایانی، «مرا» را می‌رساند. همچنین مطابق راهنمای کتاب، لا اَعبُدُ را در این جمله «عبادت نکنم» معنا می‌کنیم.

پیام فعالیت بعدی هم به همین موضوع پیوند دارد: خداوند از انسان‌ها خواسته است شیطان را عبادت و اطاعت نکنند و او را بپرستند؛ راه راست همین است. برای یافتن آیات این پیام، کتاب تو را به صفحهٔ ۴۴۴ قرآن راهنمایی می‌کند.

در سورهٔ صافّات، با بخشی از داستان حضرت ابراهیم روبه‌رو می‌شوی. او از خدا فرزندی شایسته می‌خواهد و خدا به او مژدهٔ پسری بردبار می‌دهد. سپس ماجرای خوابی که ابراهیم برای پسرش بازگو می‌کند، آزمونی دشوار برای آن‌ها می‌شود. پسر، آمادگی خود را برای صبر و اطاعت از فرمان خدا بیان می‌کند و در ادامه، خداوند قربانی بزرگی را جایگزین او می‌کند.

برای تمرین فردخوانی، آیات صفحه را به چند بخش کوتاه تقسیم کن. هر بخش را آرام بخوان؛ اگر تلاوت آموزشی در دسترس داری، گوش بده و دوباره همان بخش را بخوان. لازم نیست از همان ابتدا همهٔ صفحه را یک‌نفس بخوانی.

هنگام خواندن، به عبارت‌های تکرارشونده دقت کن: «نَجزِی المُحسِنینَ» از پاداش نیکوکاران می‌گوید. عبارت «سَلٰمٌ عَلىٰ اِبرٰهیمَ» نیز یعنی «سلام بر ابراهیم». توجه به معنا کمک می‌کند خواندنت فقط دنبال‌کردن حروف نباشد.

برای فهم ترکیب‌های این بخش، دو فعل تازه را یاد بگیر: بَشَّرنا یعنی «بشارت دادیم» یا «مژده دادیم» و نَجزی یعنی «جزا می‌دهیم». وقتی سخن از نیکوکاران است، ترجمهٔ مناسب «پاداش می‌دهیم» است؛ پس «نَجزِي المُحسِنينَ» یعنی «به نیکوکاران پاداش می‌دهیم».

در «وَ بَشَّرنـٰهُ بِاِسحـٰقَ»، بخش «هُ» یعنی «او را»؛ بنابراین ترجمه می‌شود: «و او را به اسحاق بشارت دادیم». عبارت بعد، «نَبِيًّا مِنَ الصّٰلِحينَ»، اسحاق را توصیف می‌کند: «پیامبری از شایستگان».

به پایان واژه‌ها هم توجه کن: هُما، هِما یعنی «آن دو». بنابراین «وَ مِن ذُرِّيَّتِهِما» یعنی «و از نسل آن دو»؛ در اینجا منظور ابراهیم و اسحاق است.

گاهی هم ترتیب فارسی با عربی فرق دارد. در «عِبادِنَا المُؤمِنینَ»، باید «نا» را در پایان ترجمه بیاوریم و «مؤمنین» را به صورت صفتِ «مؤمن» معنا کنیم. در نمونهٔ بعد این کار را قدم‌به‌قدم انجام می‌دهیم.

برای شروع، سه کلید کوچک ترجمه را یاد بگیر: بَشَّرنا یعنی «بشارت دادیم»، نَجزی یعنی «جزا می‌دهیم، پاداش می‌دهیم» و هُما، هِما یعنی «آن دو». بشارت‌دادن یعنی خبر خوش‌دادن؛ مثل وقتی خبر موفقیت کسی را به خانواده‌اش می‌رسانی. پاداش‌دادن با خبر خوش‌دادن فرق دارد: یکی خبررسانی است و دیگری پاسخ‌دادن به کار خوب. در ترکیب «نَجزی الْمُحسِنينَ»، چون سخن از نیکوکاران است، «پاداش می‌دهیم» معنای مناسبی دارد. همچنین یادت بماند «هُما» و «هِما» هر دو به دو نفر اشاره می‌کنند، نه یک نفر و نه چند نفر نامشخص.

حالا واژه‌ها را کنار هم بگذاریم. عِبادِنَا الْمُؤمِنينَ یعنی «بندگان مؤمن ما». در فارسی، «نا» را آخر ترکیب می‌آوریم و «مؤمنین» را در اینجا «مؤمن» معنا می‌کنیم؛ مانند «دانش‌آموزان کوشا» که صفتش را دوباره جمع نمی‌بندیم. وَ بَشَّرنـٰهُ بِاِسحـٰقَ یعنی «و او را به اسحاق بشارت دادیم»؛ «هُ» معنای «او را» می‌دهد. نَبِيًّا مِنَ الصّٰلِحينَ یعنی «پیامبری از شایستگان». سرانجام، وَ مِن ذُرِّيَّتِهِما یعنی «و از فرزندان آن دو». پس در ترجمه، هم معنای تک‌تک بخش‌ها مهم است و هم چیدن آن‌ها به شکلی که در فارسی طبیعی باشد.

اکنون چهار آیه را به صورت یک پیام پیوسته بخوان:

• سَلٰمٌ عَلىٰ اِبرٰهيمَ: سلام بر ابراهیم.
• كَذٰلِكَ نَجزِي الْمُحسِنينَ: این‌گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم.
• اِنَّهُ مِن عِبادِنَا الْمُؤمِنينَ: همانا او از بندگان مؤمن ماست.
• وَ بَشَّرنـٰهُ بِاِسحـٰقَ نَبِيًّا مِنَ الصّٰلِحينَ: و او را به اسحاق، پیامبری از شایستگان، بشارت دادیم.

در این آیات، بر حضرت ابراهیم سلام فرستاده می‌شود و از نیکوکاری و ایمان او سخن می‌رود. سپس بشارت اسحاق می‌آید. دقت کن «پیامبری از شایستگان» توضیحی دربارهٔ اسحاق است. برای فهم بهتر، بعد از ترجمهٔ هر بخش از خودت بپرس: این جمله دربارهٔ چه کسی و چه ویژگی یا خبری است؟

برای پایان کلاس قرآن، کتاب خواندن سه آیهٔ آخر سورهٔ صافّات را پیشنهاد می‌کند. این پایان سه بخش دارد: پاک‌دانستن خدا از نقص و توصیف نادرست، درود بر پیامبران و سپاس پروردگار.

سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ

پروردگار تو، پروردگار عزّت، از آنچه وصف می‌کنند پاک و منزّه است.

وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ

و سلام بر پیامبران.

وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

و همهٔ حمد و سپاس مخصوص خدا، پروردگار جهانیان است.

برای حفظ‌کردن، هر آیه را همراه معنایش بخوان؛ سپس بدون نگاه‌کردن، پیام آن را بگو. این کار کمک می‌کند فقط صداها را به خاطر نسپاری، بلکه بدانی در پایان سخنت چه می‌گویی.

وقتی ترجمهٔ یک آیه را می‌خوانی، معنای آن را تا اندازه‌ای می‌فهمی؛ اما ممکن است هنوز بپرسی: «این آیه در چه موقعیتی نازل شده؟» یا «مقصود آن با توجه به آیات دیگر چیست؟» برای پاسخ به چنین پرسش‌هایی، گاهی به توضیح متخصصان قرآن نیاز داریم.

تفسیر به فهم بیشتر آیات کمک می‌کند. کتاب تفسیر، علاوه بر ترجمه، می‌تواند دربارهٔ علت و زمان نزول و مقصود آیات، با استفاده از آیات دیگر و سخنان پیشوایان دین توضیح بدهد. مثل وقتی است که معنای جمله‌ای را می‌دانی، اما برای فهم دقیق منظور گوینده، موقعیت بیان آن را هم می‌پرسی. پس ترجمه و تفسیر یکسان نیستند، ولی هر دو به فهم قرآن کمک می‌کنند.

یکی از کتاب‌هایی که برای توضیح آیات می‌توان به آن مراجعه کرد، تفسیر نمونه است. این مجموعه با همکاری گروهی از دانشمندان و زیر نظر آیت‌الله مکارم شیرازی، در ۲۷ جلد نوشته شده است.

برای استفاده از آن، اول ببین چه چیزی در دست داری: نشانی یک آیه یا سوره، یا نام یک موضوع؟ اگر آیه یا سوره مشخص باشد، به بخش تفسیر همان آیه یا سوره می‌روی. برای نمونه، توضیح سورهٔ آل عمران در جلدهای دوم و سوم قرار دارد. اما اگر فقط موضوعی مانند «شیطان» در ذهن داری، راه مناسب، استفاده از فهرست موضوعی است. این انتخاب شبیه جست‌وجوی کتاب در کتابخانه است: گاهی نام کتاب را می‌دانی و گاهی فقط موضوع موردعلاقه‌ات را.

فهرست موضوعی مثل یک راهنمای نشانی عمل می‌کند. برای استفاده از آن، مسیر را مرحله‌به‌مرحله برو:

• واژهٔ موردنظر را در فهرست الفبایی آغاز کتاب «فهرست موضوعی تفسیر نمونه» پیدا کن.
• شمارهٔ روبه‌روی آن را بخوان و همان صفحه را در همان کتاب فهرست موضوعی باز کن.
• از میان عنوان‌های مربوط، پرسش دلخواهت را انتخاب کن و شمارهٔ جلد و صفحهٔ تفسیر را بردار.
• حالا به آن جلد از تفسیر نمونه مراجعه کن.

مثلاً کنار «شیطان» در حرف «ش»، صفحهٔ ۱۳۷ آمده است. این هنوز نشانی مطلب در جلدهای تفسیر نیست؛ صفحه‌ای در کتاب فهرست موضوعی است که عنوان‌های مرتبط را نشان می‌دهد. جداکردن این دو نوع نشانی، کمک می‌کند اشتباهی سراغ کتاب یا صفحهٔ دیگری نروی.