درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۱ تا ۱۵۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
گوناگونی جانوران
در این درس یاد می‌گیری گروه‌های اصلی بی‌مهره‌ها را با توجه به ساختمان بدنشان از هم تشخیص بدهی و نقش آنها را در طبیعت و زندگی انسان توضیح بدهی.
پیش از شروع
اسفنج دریایی نه دنبال غذا می‌رود و نه دستگاه گوارش دارد؛ پس چطور غذا می‌خورد و زنده می‌ماند؟
آب از سوراخ‌های کوچک وارد بدن اسفنج می‌شود و ذره‌های غذا را همراه می‌آورد؛ یاخته‌های رشته‌دار این ذره‌ها را می‌گیرند و گوارش می‌دهند. جریان آب به تنفس و بیرون بردن مواد زائد هم کمک می‌کند؛ یعنی برای زنده ماندن، همیشه لازم نیست دنبال غذا راه بیفتی!
از اسفنج تا مرجان
از اسفنج تا مرجان
اسفنج دریایی چطور بدون دنبال‌کردن غذا زنده می‌ماند؟ راز آن جریان آب است! اما اول یک نشانهٔ مشترک را بشناسیم: بی‌مهره‌ها، از جمله اسفنج‌ها و مرجان‌ها، ستون مهره ندارند؛ بیشتر جانوران هم در همین گروه‌اند.
اسفنج در جای خود ثابت است. آب از سوراخ‌های کوچک بدنش وارد و از سوراخ بزرگ بالای بدن خارج می‌شود. حرکت یاخته‌های رشته‌دار این جریان را ایجاد می‌کند؛ همین یاخته‌ها ذره‌های غذا را از آب می‌گیرند و گوارش می‌دهند. مواد گوارش‌یافته در اختیار بقیهٔ یاخته‌ها هم قرار می‌گیرد. جریان آب به تنفس و دفع مواد زائد نیز کمک می‌کند؛ پس اسفنج بدون داشتن دستگاه‌های بدن، نیازهایش را برطرف می‌کند. این کار کمی شبیه عبور آب از صافی است، با این تفاوت که اسفنج جانوری زنده است!
کیسه‌تنان، مثل شقایق و عروس دریایی، بدنی کیسه‌مانند دارند. دهانهٔ کیسه، راه ورود و خروج مواد است و بازوها به آن متصل‌اند.
مرجان‌ها نیز کیسه‌تن‌اند. تجمع اسکلت‌های آهکی آنها آبسنگ و جزایر مرجانی می‌سازد. این ساختارها هم زیستگاه جانوران‌اند و هم مانند موج‌شکن طبیعی، انرژی موج و فرسایش ساحل را کاهش می‌دهند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۳
سه گروه کرم، سه ساختار
سه گروه کرم، سه ساختار
کرم‌ها همه شبیه هم نیستند! برای تشخیص گروهشان، هم به شکل بدن نگاه کن و هم به دستگاه‌های بدن:
- کرم‌های پهن، مثل پلاناریا و کرم کدو، بدنی پهن و دستگاه‌های عصبی و گوارشی ساده دارند. تنها یک راه ورود مواد دارند و خروج مواد از سطح بدن انجام می‌شود. بیشترشان انگل‌اند؛ مثلاً نوزاد کرم کدو می‌تواند با خوردن گوشت گاو آلوده وارد بدن انسان شود.
- کرم‌های لوله‌ای، مثل آسکاریس، دستگاه گوارشی با دهان و مخرج جداگانه دارند؛ یعنی غذا از یک سر وارد می‌شود و باقی‌ماندهٔ گوارش از سر دیگر خارج می‌شود. بعضی انگل‌اند، اما بعضی آزادانه در خاک زندگی می‌کنند و به رشد گیاهان کمک می‌کنند.
- کرم‌های حلقوی، مثل کرم خاکی و زالو، بدنی حلقه‌حلقه، نرم و ماهیچه‌ای دارند. علاوه بر دستگاه‌های گوارش و عصبی، دستگاه‌های گردش خون و دفع هم دارند. اکسیژن از پوست مرطوبشان جذب می‌شود.
پس دیدن یک کرم در خاک باغچه به معنی پیدا کردن انگل نیست! بیشتر کرم‌های حلقوی زندگی آزاد دارند، هرچند زالو نمونه‌ای انگلی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
بدن نرم، پوشش محافظ
بدن نرم، پوشش محافظ
اگر حلزونی در باغچه دیده باشی، احتمالاً صدفش بیشتر از بدن نرمش توجهت را جلب کرده است. حلزون از نرم‌تنان است؛ جانورانی که بدنی نرم و بدون حلقه دارند. در بیشتر آنها، صدف مثل یک پوشش محافظ، بدن آسیب‌پذیر جانور را در بر می‌گیرد. دقت کن: بیشتر نرم‌تنان صدف دارند، نه همهٔ آنها؛ هشت‌پا هم نرم‌تن است، اما صدف بیرونی ندارد.
بیشتر نرم‌تنان در دریا یا آب شیرین زندگی می‌کنند و بعضی هم ساکن خشکی‌اند. این جانوران در زندگی ما نقش‌های متفاوتی دارند:
- سودمندند: از صدفشان برای ساخت وسایل زینتی و در صنایع دارویی و بهداشتی استفاده می‌شود. مرواریدِ درون بعضی دوکفه‌ای‌ها هم ارزش اقتصادی دارد.
- گاهی زیان‌آورند: بعضی حلزون‌ها و لیسه‌ها به گیاهان آسیب می‌زنند. برخی نرم‌تنان نیز واسطهٔ انتقال بعضی کرم‌های انگلی به انسان‌اند.
پس نه داشتن صدف ویژگی همیشگی نرم‌تنان است و نه سودمند یا زیان‌آور بودن، دربارهٔ همهٔ آنها یکسان است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۶
بندپایان؛ پاها سرنخ‌اند
بندپایان؛ پاها سرنخ‌اند
اگر در باغچه جانوری کوچک ببینی، از کجا بفهمی حشره است یا نه؟ پاهای حرکتی‌اش سرنخ خوبی هستند! بندپایان، بدن و اندام‌های حرکتی بندبند دارند. اسکلت سخت بیرونی آنها از اندام‌های داخلی محافظت می‌کند و ماهیچه‌ها به آن متصل‌اند. اما این پوشش سخت جلوی رشد را می‌گیرد؛ به همین دلیل بسیاری از بندپایان پوست‌اندازی می‌کنند و اسکلت قبلی را با پوششی تازه و بزرگ‌تر جایگزین می‌کنند.
بندپایان چهار گروه اصلی دارند:
- حشرات: پای حرکتی؛ مانند ملخ و پروانه.
- عنکبوتیان: پای حرکتی؛ مانند عنکبوت و عقرب.
- سخت‌پوستان: در جدول کتاب، پای حرکتی؛ مانند خرچنگ و میگو.
- هزارپایان: بیشتر از جفت پا؛ مانند هزارپا و صدپا. نامشان به معنی داشتن دقیقاً هزار پا نیست!
پس هر جانور کوچکِ چندپایی حشره نیست؛ مثلاً عنکبوت در گروه دیگری قرار می‌گیرد. بندپایان فقط مزاحم نیستند: حشرات در گرده‌افشانی و تولید عسل و ابریشم نقش دارند، عنکبوت‌ها حشرات را شکار می‌کنند و بسیاری از سخت‌پوستان غذای ماهی‌ها هستند. البته برخی حشرات به محصولات کشاورزی آسیب می‌زنند یا عوامل بیماری‌زا را منتقل می‌کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸
خارپوستان و گردش آب
خارپوستان و گردش آب
ستارهٔ دریایی، توتیا و سکهٔ شنی با اینکه ظاهر یکسانی ندارند، همگی از خارپوستان هستند. ویژگی مشترکشان وجود خارهایی در سطح بدن و زیر پوست است. همهٔ اعضای این گروه در دریا زندگی می‌کنند؛ پس هر جانوری که بدن خاردار دارد، لزوماً خارپوست نیست؛ مثلاً جوجه‌تیغی عضو این گروه نیست!
خارپوستان درون بدنشان دستگاه گردش آبی دارند. این دستگاه کارهایی را انجام می‌دهد که در بسیاری از جانوران بر عهدهٔ دستگاه‌های گردش خون، تنفس و دفع است. یعنی در جابه‌جایی مواد در بدن، دریافت اکسیژن و خارج کردن مواد زائد نقش دارد.
برای به‌خاطر سپردن این ویژگی، شبکهٔ آب‌رسانی یک ساختمان را تصور کن که آب را به بخش‌های مختلف می‌رساند. این فقط یک تشبیه است؛ نکتهٔ اصلی این است که دستگاه گردش آبی خارپوستان، چند کار حیاتی را بر عهده دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰
مثال حل‌شده
سه جانور بی‌مهره دیده‌ایم: اولی بدنی نرم و بدون حلقه و صدفی محافظ دارد؛ دومی بدنی حلقه‌حلقه و پوستی مرطوب دارد؛ سومی پاهای بندبند و پوششی سخت دارد که هنگام رشد آن را عوض می‌کند. هرکدام به کدام گروه تعلق دارند و چرا پوشش سخت جانور سوم با بی‌مهره‌بودن آن تناقض ندارد؟
به‌جای توجه به محل زندگی، ویژگی‌های ساختمان بدن هر جانور را پیدا می‌کنیم.
بدن نرم و بدون حلقه همراه با صدف محافظ، جانور اول را در گروه نرم‌تنان قرار می‌دهد.
بدن حلقه‌حلقه و پوست مرطوب، نشانه‌های کرم‌های حلقوی‌اند؛ پس جانور دوم از این گروه است.
پاهای بندبند، اسکلت خارجی سخت و پوست‌اندازی، جانور سوم را در گروه بندپایان قرار می‌دهند.
بی‌مهره‌بودن یعنی نداشتن ستون مهره؛ بنابراین داشتن اسکلت خارجی با بی‌مهره‌بودن سازگار است.
نکات مهم
- بی‌مهره‌ها ستون مهره ندارند و ویژگی‌هایی مانند سوراخ‌های بدن اسفنج، بدن کیسه‌مانند کیسه‌تنان و تفاوت ساختار سه گروه کرم به شناخت آنها کمک می‌کند.
- نرم‌تنان بدن نرم و بدون حلقه دارند، بندپایان با اندام‌های حرکتی بندبند و اسکلت خارجی شناخته می‌شوند و خارپوستان دریازی دستگاه گردش آبی دارند.
- بی‌مهره‌ها در ساخت زیستگاه، حاصل‌خیزی خاک، گرده‌افشانی و تأمین غذا نقش دارند، هرچند برخی از آنها انگل یا آفت‌اند.