خلاصه درس فصل ۱ نگارش نهم؛ درسنامه و نکات مهم

نوشته هم ساختمان دارد

اگر بخواهی رشد یک درخت را برای دوستی تعریف کنی، از کجا شروع می‌کنی؟ نوشته هم مثل یک ساختمان، بخش‌هایی دارد که هرکدام کاری انجام می‌دهند: آغاز، میانه و پایان.

در متن «درخت»، بخش آغازین همان بند نخست است: ساقه‌ای کوچک از خاک بیرون می‌آید و خواننده با موضوع آشنا می‌شود.

بخش میانی از بند دوم تا پایان توضیح پوست درختان ادامه دارد. اینجا نویسنده موضوع را گسترش می‌دهد: رشد شاخه‌ها، شکل‌های گوناگون آن‌ها، تأثیر عوامل طبیعی و تفاوت پوست درختان را توضیح می‌دهد. پس میانه فقط طولانی‌تر نیست؛ جزئیات بیشتری به شناخت ما اضافه می‌کند.

بخش پایانی، بند آخر است که توجه خواننده را دوباره به شگفتی رشد درختی بزرگ از دانه‌ای کوچک برمی‌گرداند و نوشته را جمع می‌کند.

مثلاً در نوشته‌ای دربارهٔ دوچرخه‌ات، می‌توانی ابتدا آن را معرفی کنی، در میانه از ظاهر و تجربهٔ سواری بگویی و در پایان، حس کلی‌ات را بیان کنی. مهم، نقش هر بخش است، نه فقط جای آن.

به فکرها نظم بدهیم

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ «درخت» بنویسی، اما فکرهای زیادی هم‌زمان به ذهنت می‌رسند؛ برگ، ریشه، میوه و سایه! برای اینکه نوشته‌ات پراکنده نشود، پیش از نوشتن به این فکرها نظم بده:

• موضوع را کوچک‌تر کن: به‌جای «درخت»، موضوع «درخت حیاط مدرسه» را انتخاب کن تا بدانی دقیقاً دربارهٔ چه چیزی می‌نویسی.
• پرسش بساز: این درخت چه شکلی است؟ در فصل‌های مختلف چه تغییری می‌کند؟ بچه‌ها کنار آن چه می‌کنند؟
• پاسخ‌ها را دسته‌بندی کن: نکته‌های مربوط به ظاهر درخت را کنار هم بگذار؛ خاطره‌های زنگ تفریح را در دسته‌ای دیگر قرار بده.
• هر بند را دور یک فکر بساز: جملهٔ موضوع، فکر اصلی بند را بیان می‌کند و جمله‌های تکمیل‌کننده، همان فکر را توضیح می‌دهند.

مثلاً اگر جملهٔ موضوعت «درخت حیاط ما پناه روزهای گرم است» باشد، می‌توانی از سایهٔ پهن و خنکی زیر آن بنویسی. خاطرهٔ خرید کیف را به این بند اضافه نکن؛ هر جمله باید به فکر اصلی بند کمک کند!

با حواس خود بنویسیم

فرض کن می‌خواهی دربارهٔ زنگ تفریح بنویسی. اگر فقط بگویی «حیاط شلوغ بود»، خواننده چیز زیادی در ذهنش نمی‌بیند. حالا دقیق‌تر نگاه کن و گوش بده: توپ کنار باغچه می‌جهد، صدای خنده از گوشهٔ حیاط می‌آید و بوی نان و پنیرِ دوستت را حس می‌کنی. این جزئیات، نوشته‌ات را زنده‌تر می‌کنند.

در یکی از نمونه‌های کتاب می‌خوانیم:

ناگهان از میان تاریکی صدایی آمد، صدایی مثل خرچ خروچ.

نویسنده با توجه به صدا، ما را وارد فضای داستان می‌کند؛ حتی پیش از آنکه بدانیم چه چیزی در تاریکی است.

برای پرورش نوشته، از خودت بپرس: چه می‌بینم؟ چه می‌شنوم؟ چه بویی حس می‌کنم؟ اگر خوراکی است، چه مزه‌ای دارد؟ هنگام لمس کردنش چه حسی دارم؟ لازم نیست همهٔ حواس را در هر نوشته به کار ببری؛ جزئیاتی را انتخاب کن که به موضوع و فضای نوشته کمک می‌کنند.

از نگاه‌های تازه کمک بگیریم

گاهی برای گسترش یک فکر، لازم نیست موضوع را عوض کنیم؛ کافی است زاویهٔ نگاه‌مان را تغییر بدهیم. این راه‌ها به ما کمک می‌کنند:

• مقایسه: دو چیز را کنار هم بگذاریم و شباهت‌ها یا تفاوت‌هایشان را پیدا کنیم؛ مثلاً بنویسیم حیاط مدرسه در زنگ تفریح چه تفاوتی با هنگام کلاس دارد.
• جانشین‌سازی: خودمان را جای موجود یا چیزی دیگر بگذاریم و از زبان او بنویسیم. متن صفحهٔ نوزده با جملهٔ «من یک موش هستم.» شروع می‌شود؛ نویسنده از نگاه موش به ماجرا نگاه می‌کند.
• دگرگونه دیدن: به چیزهای آشنا جور دیگری نگاه کنیم؛ مثلاً در خیالمان، ابر را پاک‌کنِ تختهٔ آسمان ببینیم.
• نوشتن افکار و گفتار: فکرهای درونی یا گفت‌وگوها را بنویسیم تا احساس و نگاه شخصیت‌ها روشن شود.

فرض کن موضوعت «کیف مدرسه» است. به‌جای فهرست کردن وسایلش، می‌توانی از زبان کیف بگویی: «امروز باز هم سنگینم کرده‌اند!» همین تغییر نگاه، راهی برای ادامه دادن نوشته باز می‌کند.

حالا نوبت کشف توست

حالا مثل یک کارآگاه، متن «سیاه کوچک» را بررسی کن! برای شناختن یک نوشته، دو پرسش جدا داریم: هر بخش چه نقشی دارد؟ و نویسنده چگونه فکرش را پرورش داده است؟

در بررسی ساختمان، فقط تعداد بندها را نشمار؛ کار آن‌ها را پیدا کن. پرسش‌های ابتدای متن، خواننده را به فکر کردن دربارهٔ کلاغ دعوت می‌کنند؛ پس نقش آغاز را دارند. در میانه، نارضایتی کلاغ و گفت‌وگوی او با خدا گسترش می‌یابد. در پایان، کلاغ خودش را می‌پذیرد و با شوق آواز می‌خواند؛ این تغییر، ماجرا را جمع می‌کند.

برای تشخیص شیوهٔ پرورش فکر، نام روش را همراه نشانه بیاور. مثلاً پرسیدن از زیبایی کلاغ و بلبل، نشانهٔ مقایسه است؛ توصیف حرکت ابرها و رنگ آسمان، از توجه به دیدنی‌ها خبر می‌دهد. یک متن می‌تواند از چند روش کمک بگیرد.

وقتی نوشتهٔ خودت دربارهٔ حیاط مدرسه را بازبینی می‌کنی، همین دو پرسش کمکت می‌کنند: آیا بخش‌ها نقش روشنی دارند؟ آیا برای پرورش موضوع، جزئیات مناسبی آورده‌ای؟

کشف نقشهٔ یک نوشته

داستان «سیاه کوچک» را مثل یک سفر دنبال کن؛ سفری که در آن ظاهر کلاغ عوض نمی‌شود، امّا نگاهش به خودش تغییر می‌کند. برای کشف ساختمان داستان، بپرس: کلاغ در هر بخش چه حالی دارد و چه اتفاقی او را جلو می‌برد؟

• آغاز: پرسش‌هایی دربارهٔ کلاغ مطرح می‌شود و بعد می‌فهمیم که او از خودش ناراضی است.
• میانه: گفت‌وگو با خدا و دیدن آسمان، زمینهٔ تغییر نگاه کلاغ را فراهم می‌کند.
• پایان: کلاغ با عشق آواز می‌خواند؛ حالا خودش و بودنش را پذیرفته است.

نویسنده برای پرورش فکر، از پرسش‌سازی و خیال‌پردازی کمک گرفته است: پرسش‌های ابتدای متن ذهن ما را درگیر می‌کنند و لبخندزدن آسمان، صحنه‌ای خیالی می‌سازد.

پس ساختمان نوشته فقط جای بندها نیست؛ پیوند آن‌ها هم مهم است. اینجا نارضایتی کلاغ، گفت‌وگو و سپس تغییر حال او، بخش‌های داستان را به هم وصل می‌کند.

از موضوع تا نقشهٔ ذهنی

تا حالا شده موضوعی برای نوشتن داشته باشی، امّا ندانی از کجا شروع کنی؟ نقشهٔ ذهنی کمک می‌کند فکرهایت را ببینی و میان آن‌ها ارتباط پیدا کنی؛ مثل وقتی پیش از جمع‌کردن وسایل سفر، آن‌ها را دسته‌بندی می‌کنی.

فرض کن موضوعت «گذرِ رودخانه» است. آن را وسط کاغذ بنویس و دورش خط بکش. سپس چند شاخه از آن بیرون بیاور:

• مسیر: کوه، دشت، روستا
• صدا و حرکت: شرشر آب، پیچیدن میان سنگ‌ها
• زندگی کنار رود: ماهی‌ها، درختان، کشاورزان

این شاخه‌ها هنوز متن نیستند؛ موادّ اوّلیهٔ نوشته‌اند. لازم نیست همه را به کار ببری. شاخه‌های مرتبط‌تر را انتخاب کن و برای گسترش آن‌ها از پرسش‌سازی یا خیال‌پردازی کمک بگیر؛ مثلاً بپرس: «اگر رودخانه می‌توانست حرف بزند، از سفرش چه می‌گفت؟» حالا برای نوشتن مسیر داری، نه فقط یک عنوان!

نقد با معیار، نه با سلیقه

فرض کن دوستت نوشته‌ات را می‌خواند و می‌گوید: «خوشم نیامد!» آیا می‌فهمی چه چیزی را باید بهتر کنی؟ نقدِ مفید، دلیل و معیار دارد؛ فقط بیان پسند شخصی نیست.

برای بررسی نوشته‌ات، این پرسش‌ها را از خودت بپرس:

• مسیر نوشتن: آیا پیش‌نویس دارم و پس از بازبینی، پاک‌نویس تهیه کرده‌ام؟
• ساختمان متن: آیا آغاز، میانه و پایان روشن‌اند و فکرها منظّم پیش می‌روند؟
• پرورش فکر: آیا پرسش‌ها، مقایسه‌ها یا خیال‌پردازی‌ها به گسترش موضوع کمک کرده‌اند؟
• پاک‌نویس: آیا املا، نشانه‌گذاری، درست‌نویسی و خوانایی خط را بررسی کرده‌ام؟
• خواندن: آیا هنگام بلندخوانی، شمرده می‌خوانم و در جای مناسب مکث می‌کنم؟

مثلاً به‌جای «پایانش بد است»، بنویس: «ماجرا ناگهان قطع شده؛ یک جمله دربارهٔ نتیجهٔ آن اضافه کن.» این نظر هم مشکل را نشان می‌دهد و هم راه بهبود را. برای ارزیابی نوشتهٔ خودت، یک بار آن را با صدای بلند بخوان و با همین معیارها بررسی کن.

روشن و مستقیم بنویسیم

فرض کن می‌خواهی بگویی چه کسی روزنامهٔ دیواری کلاس را آماده کرده است. کدام جمله روشن‌تر و روان‌تر است؟

• روزنامهٔ دیواری، توسّط دانش‌آموزان آماده شد.
• دانش‌آموزان روزنامهٔ دیواری را آماده کردند.

در جملهٔ دوم، از همان ابتدا می‌فهمیم چه کسانی کار را انجام داده‌اند. در نمونه‌های این درس، وقتی انجام‌دهندهٔ کار معلوم است، بهتر است او را نهاد جمله قرار دهیم و کارش را مستقیم بیان کنیم.

برای این ویرایش، نخست بپرس: «چه کسی این کار را انجام داده است؟» سپس همان شخص یا گروه را به ابتدای جمله بیاور و فعل را با آن هماهنگ کن. مثلاً «داستان، توسّط مریم نوشته شد» را به «مریم داستان را نوشت» تبدیل می‌کنیم.

دقّت کن: فقط پاک‌کردن «توسّط» کافی نیست؛ ساختمان جمله و فعل هم باید تغییر کنند تا جمله درست و روان بماند.

با واژه‌ها تصویر بسازیم

چشم‌هایت را لحظه‌ای ببند و خودت را داخل اتوبوسی شلوغ تصوّر کن. نزدیک در ایستاده‌ای؛ چه می‌بینی؟ چه صداهایی می‌شنوی؟ با ترمز اتوبوس، مسافران چگونه تکان می‌خورند؟ پاسخ این پرسش‌ها، موادّ اوّلیهٔ تصویرنویسی توست.

اگر فقط بنویسی «اتوبوس خیلی شلوغ بود»، خواننده خبر را می‌فهمد، امّا جزئیات صحنه را نمی‌بیند. ببین چگونه می‌توان این خبر را به تصویر تبدیل کرد:

«با بازشدن در، چند مسافر خودشان را کنار کشیدند. پسرکی بند کوله‌اش را جمع کرد تا به دست دیگران گیر نکند. از انتهای اتوبوس صدایی بلند شد: آقا، ایستگاه بعد نگه دارید!»

برای اینکه تصویرت پراکنده نشود، یک مسیر روشن برای نگاهت انتخاب کن؛ مثلاً از درِ ورودی به صندلی‌ها و سپس انتهای اتوبوس برو. لازم نیست همه‌چیز را توصیف کنی؛ چند جزئیات دقیق و مرتبط، از فهرستی بلند از چیزها اثرگذارتر است.