خلاصه درس فصل ۵ نگارش هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

گاهی روبه‌روی صفحۀ سفید می‌نشینیم و نمی‌دانیم از چه بنویسیم. در کلاس این درس، معلم به‌جای پیشنهاد یک موضوع آماده، میوه‌ها را به دست دانش‌آموزان می‌دهد. لمس، بو و مزۀ میوه برای هرکدام راه متفاوتی باز می‌کند: یکی خاطره‌ای به یاد می‌آورد و دیگری ماجرایی خیالی می‌سازد. پس لازم نیست همۀ ما از یک چیز، برداشت یکسانی داشته باشیم. برای شروع نوشتن، یک تجربۀ آشنا را به یاد بیاور و بپرس: «این حس مرا یاد چه کسی، چه جایی یا چه اتفاقی می‌اندازد؟» پاسخ تو می‌تواند نخستین جملۀ نوشته‌ات باشد.

برای شناختن اطرافمان فقط به چشم و گوش وابسته نیستیم. پوست، بینی و زبان هم جزئیاتی به ما می‌دهند که می‌توانند نوشته را دقیق‌تر کنند. مثلاً در توصیف نان، «خوب بود» اطلاعات کمی می‌دهد؛ اما می‌توان از گرمای نان در دست، بوی تازۀ آن یا مزه‌اش نوشت. لازم نیست در هر جمله همۀ حس‌ها را کنار هم بیاوری. آن حسی را انتخاب کن که به موضوعت کمک می‌کند و به‌جای داوری کلی، نشانۀ مشخصی از تجربه بده. این‌گونه خواننده بهتر می‌فهمد چه چیزی را احساس کرده‌ای.

در داستان بچه‌شتر، گرما و نرمی سرِ حیوان فقط دو ویژگی ساده نیستند؛ این ویژگی‌ها همراه با رنگ او، کودک را به یاد شکلات می‌اندازند. نویسنده با پیونددادن حس‌ها، هم دلیل نام‌گذاری بچه‌شتر را روشن می‌کند و هم صمیمیت کودک با او را نشان می‌دهد. نکتۀ مهم این است که لازم نیست همۀ تجربه‌ها در همان لحظه رخ دهند: کودک بچه‌شتر را لمس می‌کند، اما شیرینی شکلات را به یاد می‌آورد. در روایت هلن کلر نیز خنکی آب روی دست، بخشی از تجربۀ شناختن آب می‌شود. پس جزئیات حسی می‌توانند هم احساس بسازند و هم فهم را بیشتر کنند.

در فعالیت پایانی، باید برای تشخیص هر حس از خود متن شاهد پیدا کنیم. در عبارت مربوط به مزۀ خیارشور، چشایی آشکار است. لیزشدن لب با روغن کتلت نیز نشانه‌ای از لامسه است؛ چون لغزندگی را با پوست حس می‌کنیم. اما صرفِ نام‌بردن از کتلت یا ساندویچ، نشانۀ بویایی نیست. برای نسبت‌دادن یک بخش به بویایی، باید در عبارت نشانه‌ای از بو یا بوییدن وجود داشته باشد. در متن این صفحه، نشانۀ روشنی از بویایی دیده نمی‌شود. پس قرار نیست به‌زور برای هر حس نمونه‌ای پیدا کنیم؛ پاسخ دقیق باید به واژه‌های متن تکیه کند.

برای پیدا کردن حس‌ها در یک متن، از خودت بپرس: «این تجربه را کدام بخش بدن دریافت می‌کند؟» زبان مزه را می‌چشد، بینی بو را دریافت می‌کند و پوست گرما، سرما، فشار و مانند آن را حس می‌کند. در متن ساندویچ، مزۀ خیارشور به چشایی مربوط است و لیز شدن لب با روغن، تجربه‌ای لمسی است. فشار دست ناظم بر گردن هم به لامسه مربوط می‌شود. نام بردن از غذا کافی نیست؛ باید ببینیم نویسنده چه ویژگی‌ای از آن را توصیف کرده است. همچنین لازم نیست همۀ حس‌ها در هر متن حضور داشته باشند؛ در این بخش، توصیف روشنی از بو نمی‌بینیم.

حالا از تشخیص حس‌ها به نوشتن برسیم. یکی از موضوع‌ها را انتخاب کن و چند لحظه تجربۀ آن را به یاد بیاور. مثلاً برای بوی خاک باران‌خورده، فقط ننویس «بوی خوبی داشت»؛ بگو این بو تو را یاد چه جایی انداخت و چه تغییری در حالت ایجاد کرد. دریافت حسی را به حس‌وحال خودت پیوند بده. می‌توانی ابتدا موقعیت را معرفی کنی، در میانه جزئیات بو، مزه یا لمس را بیاوری و در پایان از احساست بگویی. لازم نیست همۀ حس‌ها را به زور وارد نوشته کنی؛ چند جزئیات دقیق و طبیعی از یک حس، از فهرست کردن حس‌های نامربوط بهتر است.

بعد از نوشتن، یک‌بار نقش خواننده را بگیر و نوشته‌ات را بررسی کن. اول ببین آغاز، میانه و پایان آن مشخص است یا نه؛ آیا خواننده می‌فهمد کجا هستی و چه تجربه‌ای داری؟ سپس سراغ دقت توصیف حسی برو: آیا به‌جای عبارت‌های کلی، جزئیات روشنی آورده‌ای؟ بعد املا، نشانه‌گذاری، درست‌نویسی و حاشیۀ نوشته را بررسی کن و نسخۀ اصلاح‌شده را پاک‌نویس کن. نقد فقط پیدا کردن ایراد نیست؛ یک قوت و یک پیشنهاد روشن هم بگو. مثلاً: «توصیف سردی یخ روشن است؛ اگر واکنش دستت را هم اضافه کنی، خواننده بهتر همراه می‌شود.» در پایان، بلند خواندن متن کمک می‌کند مکث‌ها و شیوۀ خواندن را هم بسنجی.

گاهی شکل یک واژه رسمی به نظر می‌رسد، اما درست نیست. در نمونه‌های این درس، واژه‌های فارسی را با نشانۀ جمع فارسی «ها» می‌آوریم: «آزمایش‌ها»، نه «آزمایشات». برای واژه‌هایی مثل گزارش، پیشنهاد، گرایش و فرمایش نیز به همین نکته توجه کن. مثلاً هنگام نوشتن خبر مدرسه، «گزارش‌های دانش‌آموزان» را جایگزین «گزارشات دانش‌آموزان» کن. در تمرین کتاب، «باغات» هم باید به «باغ‌های» تبدیل شود: «باغ‌های زیبایی». هنگام ویرایش، فقط بخش نادرست را اصلاح کن؛ لازم نیست معنی یا همۀ واژه‌های جمله را تغییر بدهی. این دقت کوچک، پاک‌نویس تو را درست‌تر می‌کند.

در بازنویسی، قرار نیست داستان تازه‌ای بسازی؛ باید همان حکایت را با جمله‌های روان و زبان سادۀ امروز بیان کنی. ابتدا رویدادهای اصلی را پیدا کن: ناشنوا شدن حاکم، بی‌نتیجه ماندن درمان، نگرانی او برای شنیدن شکایت ستمدیدگان و راهنمایی فرد دانا. سپس عبارت‌های دشوار را ساده کن؛ مثلاً «مداوای طبیبان» را می‌توان «درمان پزشکان» نوشت. جزئیات مهم را نگه دار: فرد دانا با اشاره و نوشتن ارتباط برقرار می‌کند، چون حاکم نمی‌شنود. پیام حکایت نیز باید باقی بماند: از دست دادن یک توانایی نباید باعث شود توانایی‌های سالم دیگر را فراموش کنیم. پایان تازه‌ای مثل خوب شدن ناگهانی گوش حاکم، بازنویسیِ وفادار به این حکایت نیست.