خلاصه درس فصل ۲ مطالعات اجتماعی نهم؛ درسنامه و نکات مهم

محیط‌های به‌هم‌پیوستۀ زمین

یک بوتۀ گوجه‌فرنگی را در باغچه تصور کن. ریشه‌اش در خاک است، آب جذب می‌کند و برگ‌هایش با هوای اطراف در ارتباط‌اند. همین باغچۀ کوچک نشان می‌دهد که زندگی به چند محیط وابسته است:

• سنگ‌کره بخش جامد و بیرونی زمین است و از سنگ و خاک تشکیل شده است.
• آب‌کره همۀ آب‌های زمین را در بر می‌گیرد؛ از اقیانوس و رود تا آب زیرزمینی، یخچال و بارش.
• هواکره پوشش گازی دور زمین است؛ همان هوایی که ما را احاطه کرده است.

این سه محیط در کنار هم شرایط زندگی را فراهم می‌کنند. زیست‌کره محیط زندگی انسان و دیگر موجودات زنده است؛ نه یک لایۀ جدا که فقط بالای سه محیط دیگر قرار گرفته باشد.

پس هنگام نگاه‌کردن به باغچه، فقط خاک و گیاه نمی‌بینی؛ نمونه‌ای کوچک از پیوند سنگ‌کره، آب‌کره و هواکره با زندگی را می‌بینی.

آب بیشتر، خشکی کمتر

اگر بتوانی از دور به زمین نگاه کنی، بیشتر سطح آن را آبی می‌بینی؛ چون حدود $71$ درصد سطح زمین را آب پوشانده است. پس خشکی‌ها سهم کمتری از سطح زمین دارند. برای تصور این نسبت، سطح زمین را به $100$ قسمت مساوی تقسیم کن؛ حدود $71$ قسمت آن آب است و بقیه خشکی.

اما آب‌ها در دو نیمکره به یک اندازه گسترده نیستند. در شکل کتاب، آب حدود $60$ درصد سطح نیمکرۀ شمالی و حدود $82$ درصد سطح نیمکرۀ جنوبی را پوشانده است. بنابراین، در هر دو نیمکره آب بیشتر از خشکی است، ولی سهم آب در نیمکرۀ جنوبی بیشتر است.

حواست باشد: بیشتر بودن خشکی در نیمکرۀ شمالی نسبت به نیمکرۀ جنوبی، به این معنا نیست که بیشترِ سطح نیمکرۀ شمالی خشکی است!

چهرۀ ناهموار خشکی‌ها

فرض کن در جاده‌ای از کنار دریا به سوی کوهستان حرکت می‌کنی. ابتدا زمین‌های کم‌ارتفاع و نسبتاً هموار می‌بینی؛ کمی جلوتر تپه‌ها پیدا می‌شوند و بعد، کوه‌های بلند در برابر تو قرار می‌گیرند. این تغییر منظره نشان می‌دهد که سطح خشکی‌ها صاف و یکدست نیست.

به پستی‌ها و بلندی‌های سطح زمین، ناهمواری می‌گوییم. کوه‌ها، تپه‌ها، فلات‌ها، دشت‌ها و جلگه‌ها شکل‌های گوناگون چهرۀ خشکی‌ها هستند. پس ناهمواری فقط به معنی کوه و بلندی نیست؛ دشت و جلگه هم در بررسی ناهمواری‌های یک منطقه جای دارند.

برای به‌خاطر سپردن این نکته، سطح خشکی‌ها را مثل مسیری تصور کن که هم بخش‌های بلند دارد و هم بخش‌های پست و نسبتاً هموار. در بررسی چهرۀ زمین باید همۀ این بخش‌ها را کنار هم ببینیم.

خواندن نقشۀ ناهمواری‌ها

اگر در نقشۀ ناهمواری‌های کتاب جایی را سبز دیدی، آیا یعنی آنجا حتماً جنگل است؟ نه؛ رنگ‌های این نقشه ارتفاع زمین را نشان می‌دهند، نه پوشش گیاهی را. سبز نشانۀ سرزمین‌های پست، مانند دشت‌ها و جلگه‌هاست. جلگه‌های پهناور معمولاً کنار دریاها یا در امتداد رودهای بزرگ قرار دارند. زرد و قهوه‌ای هم فلات‌ها و کوه‌های بلند را نشان می‌دهند.

اما چطور ممکن است سرزمینی هم هموار باشد و هم مرتفع؟ تصور کن روی سطح یک میز ایستاده‌ای: سطح میز صاف است، ولی از کف اتاق بالاتر قرار دارد. فلات هم سرزمینی نسبتاً هموار است که در ارتفاع قرار دارد و از اطراف به زمین‌های پست‌تر می‌رسد. فلات تبت بلندترین فلات جهان است.

پس پاسخ پرسش آغاز درس روشن شد: می‌توانی روی فلاتی نسبتاً هموار باشی، اما از بسیاری از کوه‌ها بالاتر قرار بگیری! برای خواندن نقشه، همیشه به راهنمای همان نقشه نگاه کن.

ردّ پای انسان روی زمین

تصور کن هر روز در مسیر مدرسه، از کنار تپه‌ای می‌گذری. مدتی بعد، ماشین‌های راه‌سازی بخشی از آن را می‌تراشند تا جاده بسازند. این بار، تغییر شکل تپه نتیجهٔ فعالیت انسان است، نه یک عامل طبیعی.

انسان برای رفع نیازهایش، مثل رفت‌وآمد، کشاورزی و به‌دست‌آوردن مواد معدنی، شکل زمین را تغییر می‌دهد. چند نمونه را ببین:

• استخراج معدن: با کندن و برداشتن سنگ و خاک، گودال یا بریدگی در زمین ایجاد می‌شود.
• ساخت جاده و تونل: ممکن است بخشی از دامنهٔ کوه بریده شود یا مسیری از درون کوه بگذرد.
• کشت پلکانی: دامنهٔ شیب‌دار به پله‌هایی نسبتاً هموار تبدیل می‌شود تا بتوان در آن کشاورزی کرد.

پس انسان فقط روی ناهمواری‌ها زندگی نمی‌کند؛ گاهی برای استفاده از محیط، شکل آن‌ها را هم عوض می‌کند. برای تشخیص این تغییرها، بپرس: کدام بخش زمین با فعالیت انسان کنده، بریده یا هموار شده است؟

سازگاری یا تغییر؟

فرض کن قرار است در یک ناحیهٔ کوهستانی جاده بسازیم. اگر مسیر جاده را متناسب با پیچ‌وخم دامنه انتخاب کنیم، بیشتر با ناهمواری‌ها سازگار شده‌ایم؛ یعنی کار خود را با شرایط زمین هماهنگ کرده‌ایم. اما اگر بخشی از کوه را ببُریم یا تونل حفر کنیم، ناهمواری را برای نیاز خود تغییر داده‌ایم.

این دو کار همیشه جدا از هم نیستند. ممکن است همان جاده در بخشی، دامنهٔ کوه را دور بزند و در بخشی دیگر، از تونل عبور کند. پس انسان می‌تواند هم با محیط سازگار شود و هم آن را تغییر دهد.

امروزه ماشین‌های حفاری و راه‌سازی امکان تغییرات بزرگ‌تر و سریع‌تر را فراهم کرده‌اند؛ به همین دلیل، توان دست‌کاری انسان در محیط طبیعی نسبت به گذشته بیشتر شده است. البته توانایی بیشتر به این معنا نیست که هر تغییری مناسب است؛ باید پیامدهای آن برای محیط را هم در نظر گرفت.

دنیای آب‌ها و بستر پنهان آن‌ها

تصور کن آب اقیانوس‌ها ناگهان کنار برود؛ زیر آن دشتی کاملاً صاف می‌بینی یا چشم‌اندازی پرفرازونشیب؟

آب‌کره یعنی مجموعهٔ همهٔ آب‌های زمین؛ از اقیانوس‌ها و دریاها تا دریاچه‌ها و رودها. پنج اقیانوس جهان عبارت‌اند از: آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی. اقیانوس آرام هم پهناورترین و هم عمیق‌ترین اقیانوس جهان است.

کف اقیانوس ادامهٔ پوستهٔ زمین است و مثل خشکی‌ها ناهمواری دارد. برای شناخت آن، سفری خیالی از ساحل به بخش‌های عمیق داشته باشیم:

• فلات قاره یا ایوان خشکی: بخش کم‌عمق کنار خشکی که معمولاً عمقش کمتر از $200$ متر است.
• شیب قاره: پس از فلات قاره، شیب بستر ناگهان بیشتر می‌شود.
• دشت اقیانوسی و گودال اقیانوسی: در بخش‌های عمیق‌تر، هم پهنه‌های نسبتاً هموار وجود دارد و هم فرورفتگی‌های بسیار ژرف.

پس فاصله گرفتن از ساحل، همیشه به معنی افزایش یکنواخت عمق نیست. کاوش این دنیای پنهان هم آسان نیست؛ فشار زیاد آب، تاریکی و سرمای اعماق، کار پژوهشگران را دشوار می‌کند.

اقیانوس‌ها و زندگی ما

اقیانوس فقط یک پهنهٔ بزرگ آب نیست؛ آب‌های آن حرکت می‌کنند. جریان‌های دریایی گرم و سرد با عبور از کنار سرزمین‌ها، بر آب‌وهوای آن‌ها اثر می‌گذارند. محل برخورد جریان‌های گرم و سرد نیز از مهم‌ترین نواحی ماهیگیری جهان است؛ مانند آب‌های اطراف نیوفوندلند و شرق ژاپن.

اقیانوس‌ها بخشی از غذای ما را فراهم می‌کنند و راهی برای جابه‌جایی کم‌هزینه‌تر کالاها هستند. حتی در تأمین آب شیرین هم نقش دارند: آب اقیانوس تبخیر می‌شود، نمک آن باقی می‌ماند و بخار آب می‌تواند پس از تشکیل ابر، به صورت بارش به خشکی‌ها برسد.

اما این فایده‌ها به معنی پایان‌ناپذیر بودن منابع نیست. تصور کن از یک جمعیت ماهی، پیوسته ماهی بگیریم و فرصت تولیدمثل ندهیم؛ کم‌کم تعدادشان کاهش می‌یابد. صید بی‌رویه و ریختن پلاستیک، زباله‌های سمی و مواد تجزیه‌نشدنی، زندگی آبزیان را تهدید می‌کنند. پس حفاظت از اقیانوس‌ها، حفاظت از غذا و زندگی خود ما هم هست.

پوشش هوایی زمین

وقتی به آسمان نگاه می‌کنی، فقط فضای خالی نمی‌بینی؛ زمین در پوششی از هوا به نام هواکره یا اتمسفر قرار دارد. این پوشش از سطح زمین تا ارتفاع حدود $3000$ کیلومتر امتداد دارد.

هوا یک گازِ تنها نیست، بلکه مخلوطی از گازهاست. حدود $78\%$ آن نیتروژن و حدود $21\%$ آن اکسیژن است؛ باقی آن را گازهایی مانند دی‌اکسید کربن و بخار آب تشکیل می‌دهند. پس اکسیژن، با اینکه برای تنفس ما ضروری است، بیشترین سهم هوا را ندارد!

هواکره چند لایه دارد. وردسپهر یا تروپوسفر پایین‌ترین لایه و نزدیک‌ترین لایه به سطح زمین است. ابرهایی که هنگام رفتن به مدرسه بالای سرت می‌بینی، در همین لایه تشکیل می‌شوند و بسیاری از تغییرات آب‌وهوایی هم در آن رخ می‌دهند. بنابراین، هواکره نام کل پوشش هوایی زمین است؛ وردسپهر فقط پایین‌ترین بخش آن است.

از استوای گرم تا قطب‌های سرد

چرا نزدیک استوا معمولاً گرم‌تر از نزدیکی قطب‌هاست؟ نکتهٔ اصلی، زاویهٔ تابش خورشید است، نه نزدیک‌تر بودن به خورشید.

نور چراغ‌قوه را تصور کن: اگر مستقیم به دیوار بتابد، روشنایی در بخش کوچک‌تری جمع می‌شود؛ اگر چراغ را کج کنی، همان نور روی بخش بزرگ‌تری پخش می‌شود. تابش خورشید هم وقتی مایل‌تر است، انرژی را روی سطح گسترده‌تری پخش می‌کند؛ پس هر بخش از زمین گرمای کمتری دریافت می‌کند.

نزدیک استوا، تابش خورشید عمودی‌تر است. هرچه به سوی قطب‌ها برویم و عرض جغرافیایی بیشتر شود، تابش مایل‌تر و میانگین دما کمتر می‌شود. این تفاوت، سه منطقهٔ دمایی اصلی پدید می‌آورد:

• گرم: در دو سوی استوا، تا مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی.
• معتدل: میان منطقهٔ گرم و مناطق سرد، در هر دو نیمکره.
• سرد: در نواحی نزدیک قطب‌ها.

پس برای توضیح تفاوت کلی دمای استوا و قطب‌ها، باید به چگونگی رسیدن نور خورشید نگاه کنیم.

دریا چگونه دما را ملایم می‌کند؟

اگر تابستان روی شن‌های ساحل قدم گذاشته باشی، شاید داغی شن‌ها و خنک‌تر بودن آب را حس کرده باشی. خشکی زودتر گرم می‌شود و زودتر هم گرمایش را از دست می‌دهد؛ اما آب دیرتر گرم و سرد می‌شود.

در تابستان، آب دریا به‌اندازهٔ خشکیِ اطرافش سریع گرم نمی‌شود؛ بنابراین به کاهش گرمای نواحی ساحلی کمک می‌کند. در زمستان هم آب، گرمای ذخیره‌شده را آهسته‌تر از دست می‌دهد و باعث می‌شود ساحل سرمای کمتری داشته باشد.

پس نزدیکی به دریا معمولاً اختلاف دمای زمستان و تابستان را کمتر می‌کند؛ به این اثر، «اعتدال دما» می‌گوییم. اعتدال به معنی همیشه گرم بودن یا یکسان بودن دمای همهٔ فصل‌ها نیست! حالا می‌توانی یکی از علت‌های تفاوت زمستانِ دو شهر با فاصلهٔ تقریباً یکسان از استوا را توضیح بدهی: ممکن است یکی کنار دریا و دیگری دور از آن باشد.

از استوا تا قطب‌ها

اگر نور چراغ‌قوه را یک‌بار مستقیم و یک‌بار مایل روی کاغذ بتابانی، چه تفاوتی می‌بینی؟ نورِ مستقیم در سطح کوچک‌تری جمع می‌شود، اما نورِ مایل روی سطح بزرگ‌تری پخش می‌شود. تابش خورشید بر زمین هم تقریباً همین‌طور است.

نزدیک استوا، پرتوهای خورشید عمودی‌تر می‌تابند و انرژی بیشتری به هر بخش از سطح زمین می‌رسد. هرچه به سوی قطب‌ها برویم، تابش مایل‌تر می‌شود؛ در نتیجه، انرژی کمتری به همان اندازه سطح می‌رسد و میانگین دما پایین‌تر می‌آید. پس افزایش عرض جغرافیایی، یعنی دور شدن از استوا به سوی قطب‌ها، معمولاً با کاهش دما همراه است.

این تفاوت تابش، سه منطقهٔ دمایی اصلی پدید می‌آورد:

• گرم: دو طرف استوا تا مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی.
• معتدل: میان منطقهٔ گرم و منطقه‌های سرد، در هر دو نیمکره.
• سرد: نزدیک قطب شمال و قطب جنوب.

بنابراین برای مقایسهٔ دمای دو مکان، یکی از نخستین پرسش‌ها این است: کدام‌یک به استوا نزدیک‌تر است؟

دریا؛ تعدیل‌کنندهٔ دما

اگر تابستان کنار ساحل قدم زده باشی، شاید دیده باشی که ماسه‌ها داغ‌اند، اما آب هنوز خنک‌تر است. خشکی سریع‌تر گرم و سرد می‌شود، ولی آب گرما را مدت بیشتری نگه می‌دارد.

این تفاوت چه اثری بر شهرهای ساحلی دارد؟ در تابستان، دریا آهسته‌تر گرم می‌شود و به کمتر شدن گرمای نواحی نزدیک خود کمک می‌کند. در زمستان هم گرمای ذخیره‌شده‌اش را آهسته از دست می‌دهد و از شدت سرمای اطراف می‌کاهد. پس «معتدل کردن دما» یعنی کاهش شدت گرمای تابستان و سرمای زمستان، نه اینکه ساحل همیشه گرم باشد!

جریان‌های دریایی هم مؤثرند: جریان گرم، سرمای زمستانِ سواحل مسیرش را کاهش می‌دهد؛ جریان سرد، هوای کناره‌ها را سردتر می‌کند. برای همین، حتی دو شهر با فاصلهٔ تقریباً یکسان از استوا می‌توانند زمستان‌های متفاوتی داشته باشند؛ نزدیکی به دریا و نوع جریان دریایی هم مهم است.

ارتفاع و نقش کوه‌ها

تصور کن در یک روز تابستانی از پای کوه به سمت قله می‌روی. چرا ممکن است بالای کوه به لباس گرم نیاز پیدا کنی؟

در وردسپهر، یعنی نزدیک‌ترین لایهٔ هواکره به زمین، هرچه ارتفاع بیشتر شود، دمای هوا کمتر می‌شود. پس اگر شرایط دیگر مشابه باشد، نواحی کوهستانی از نواحی کم‌ارتفاع خنک‌ترند. طبق شکل کتاب، با هر $1000$ متر افزایش ارتفاع، دما حدود $6$ درجهٔ سانتی‌گراد کاهش می‌یابد. این نکته برای انتخاب لباس در سفر به کوهستان هم به کار می‌آید!

اما نقش کوه‌ها فقط خنک‌تر بودن نیست. کوه‌ها می‌توانند مانع رسیدن توده‌های هوای مرطوب به سمت دیگر شوند؛ مانند دیواری بلند در مسیر حرکت هوا. همچنین ممکن است جهت وزش باد را تغییر دهند. بنابراین، دو ناحیه در دو سوی یک رشته‌کوه ممکن است به یک اندازه از رطوبت بهره‌مند نشوند.

باد چگونه پدید می‌آید؟

هوای اطراف ما وزن دارد و به سطح زمین و چیزهای روی آن فشار وارد می‌کند؛ هرچند معمولاً این فشار را احساس نمی‌کنیم. برای اندازه‌گیری آن از فشارسنج استفاده می‌شود. فشار هوا در همه‌جا یکسان نیست و در یک مکان هم می‌تواند تغییر کند.

اگر فشار دو ناحیه متفاوت باشد، هوا از ناحیهٔ پرفشار به سوی ناحیهٔ کم‌فشار حرکت می‌کند. این حرکت هوا همان باد است. پس برای فهمیدن جهت باد، باید فشار دو ناحیه را مقایسه کنیم.

مثلاً وقتی در حیاط مدرسه وزش باد را روی صورتت حس می‌کنی، در واقع هوای در حال حرکت به صورتت برخورد می‌کند. جای قرارگرفتن ناحیه‌های پرفشار و کم‌فشار، بر جریان هوا و در نتیجه بر آب‌وهوای مناطق اثر می‌گذارد.

انسان و تغییر اقلیم

آیا یک روز خیلی گرم یعنی اقلیم تغییر کرده است؟ نه؛ تغییر اقلیم، دگرگونی بلندمدت در دما، بارش و دیگر شرایط جوی است، نه تغییر هوای یک روز.

خودروها و کارخانه‌ها با سوزاندن سوخت‌های فسیلی مانند نفت، گاز و زغال‌سنگ، گازهای گلخانه‌ای بیشتری وارد هوا می‌کنند. این گازها بخشی از گرمایی را که زمین به فضا پس می‌دهد، نگه می‌دارند. افزایش آن‌ها باعث گرم‌تر شدن زمین می‌شود و به تغییر اقلیم دامن می‌زند.

پیامدها به گرما محدود نیست: خشکسالی و کمبود آب می‌تواند تولید غذا را کاهش دهد؛ سیل و گرمای شدید سلامت انسان‌ها را تهدید می‌کند و آسیب به زیستگاه‌ها، بقای جانوران و گیاهان را به خطر می‌اندازد.

مثلاً وقتی برای مسیری کوتاه به‌جای خودروی شخصی پیاده می‌روی، به کاهش مصرف سوخت کمک می‌کنی. صرفه‌جویی در انرژی بخشی از راه‌حل است؛ البته کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی در صنایع و حمل‌ونقل نیز اهمیت زیادی دارد.

تغییر اقلیم و نقش صنعت

اگر امروز هوا از دیروز گرم‌تر باشد، آیا اقلیم تغییر کرده است؟ نه؛ تغییر اقلیم دربارهٔ دگرگونی‌های بلندمدت دما، بارش و دیگر شرایط جوی است، نه تغییر هوای یکی دو روز. مثلاً اگر الگوی بارندگی یک منطقه در چند دهه تغییر کند، با موضوعی اقلیمی روبه‌رو هستیم.

فعالیت‌های صنعتی چگونه این تغییر را تشدید می‌کنند؟ بسیاری از کارخانه‌ها برای تأمین انرژی، سوخت‌های فسیلی مانند نفت، گاز و زغال‌سنگ می‌سوزانند. این کار مقدار گازهایی مانند دی‌اکسیدکربن را در هوا افزایش می‌دهد. این گازهای گلخانه‌ای خروج بخشی از گرمای زمین به فضا را کاهش می‌دهند؛ در نتیجه زمین گرم‌تر می‌شود.

وجود طبیعی گازهای گلخانه‌ای برای زندگی لازم است؛ مسئله، افزایش آن‌ها بر اثر فعالیت‌های انسانی است. پس زنجیرهٔ اصلی را این‌طور به خاطر بسپار: مصرف بیشتر سوخت فسیلی، افزایش گازهای گلخانه‌ای، نگه‌داری بیشتر گرما و تشدید تغییر اقلیم.

پیامدهایی که به هم می‌رسند

تصور کن خشکسالی در یک روستا طولانی شود. آبِ آبیاری کمتر می‌شود و کشاورزان محصول کمتری برداشت می‌کنند. در نتیجه، هم تأمین غذا دشوارتر می‌شود و هم درآمد خانواده‌ها کاهش می‌یابد. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ممکن است بعضی خانواده‌ها ناچار به مهاجرت شوند. پس پیامدهای تغییر اقلیم جدا از هم نیستند؛ یک پیامد می‌تواند زمینه‌ساز پیامد بعدی شود.

این زنجیره فقط به انسان‌ها محدود نیست. از بین رفتن زیستگاه‌ها و کمبود غذا، زندگی جانوران و گیاهان را هم تهدید می‌کند. اگر آن‌ها نتوانند به جای مناسبی جابه‌جا شوند، ممکن است گونه‌هایی منقرض شوند. این آسیب دوباره به انسان برمی‌گردد، چون برای غذا، پوشاک و نیازهای دیگر به طبیعت وابسته‌ایم.

تغییر اقلیم همچنین می‌تواند با بیماری‌ها و رخدادهای ویرانگری مانند سیل، طوفان و آتش‌سوزی همراه باشد. بنابراین، موضوع فقط گرم‌تر شدن هوا نیست؛ سلامت، خوراک، خانه و شیوهٔ زندگی هم در معرض آسیب‌اند.

از اختلاف فشار تا باد

وقتی کنار پنجره حرکت هوا را روی صورتت حس می‌کنی، در واقع جابه‌جایی هوا را تجربه می‌کنی. اما چه چیزی هوا را به حرکت درمی‌آورد؟ اختلاف فشار هوا.

برای فهمیدن نقش دما، دو ناحیه در ارتفاع یکسان را تصور کن. در ناحیهٔ گرم‌تر، هوا منبسط می‌شود؛ یعنی مولکول‌هایش از هم فاصله می‌گیرند. این هوا سبک‌تر می‌شود و به سمت بالا می‌رود؛ نزدیک سطح زمین، ناحیه‌ای کم‌فشار شکل می‌گیرد.

در ناحیهٔ سردتر، مولکول‌های هوا به هم نزدیک‌تر و هوا متراکم‌تر می‌شود. هوای سرد سنگین‌تر است و پایین می‌آید؛ در نتیجه، نزدیک سطح زمین ناحیه‌ای پرفشار داریم.

حالا هوای نزدیک سطح زمین از ناحیهٔ پرفشار به سوی ناحیهٔ کم‌فشار حرکت می‌کند. این حرکت همان باد است. پس برای پیدایش باد، فقط وجود هوای گرم یا سرد کافی نیست؛ تفاوت فشار میان دو ناحیه اهمیت دارد.

معمای فشار در کوهستان

بالای کوه سرد است؛ پس چرا فشار هوا آنجا کمتر است؟ نکته این است که دما تنها عامل مؤثر بر فشار هوا نیست؛ ارتفاع هم اهمیت دارد.

وقتی بالاتر می‌روی، هوای کمتری بالای سرت قرار می‌گیرد و وزن کمتری به هوای اطرافت فشار می‌آورد. در نتیجه، هوا رقیق‌تر می‌شود؛ یعنی در حجم یکسان، مولکول‌های کمتری وجود دارد. پس با افزایش ارتفاع، فشار هوا کاهش می‌یابد؛ حتی اگر هوا سرد باشد.

مثلاً کوهنوردی را تصور کن که از کنار دریا به قله‌ای بلند می‌رود. او در ارتفاع بالا با هر نفس، اکسیژن کمتری دریافت می‌کند، چون هوا رقیق‌تر است؛ نه اینکه اکسیژن به‌کلی ناپدید شده باشد! به همین دلیل ممکن است نفس کشیدن برایش دشوار شود.

پس پاسخ معمای آغاز درس این است: برای مقایسهٔ فشار هوای کنار دریا و بالای کوه، نمی‌توانیم فقط سردی و گرمی را در نظر بگیریم.

اگر روی نقشه از استوا به سوی قطب شمال حرکت کنی و بعد همین مسیر را به سوی قطب جنوب بروی، با آرایش مشابهی از کانون‌های فشار روبه‌رو می‌شوی؛ یعنی کمربندهای فشار در دو نیمکره قرینه‌اند.

برای خواندن این نقشه، چهار جای مهم را به خاطر بسپار:

• استوا: کانون فشار کم است و هوایی گرم و مرطوب دارد.
• اطراف مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی: کانون فشار زیاد است.
• مناطق معتدل: فشار متغیر دارند؛ خشکی‌های این مناطق در زمستان بسیار سرد و در تابستان بسیار گرم می‌شوند و فشارهای زیاد و کمِ نواحی مجاور هم بر آن‌ها اثر می‌گذارند.
• قطب‌ها: در سراسر سال سرد و خشک‌اند و کانون فشار زیاد به شمار می‌روند.

مثلاً اگر هنگام دیدن یک نقشهٔ هواشناسی، نام رأس‌الجدی را دیدی، می‌توانی آن را با رأس‌السرطان در نیمکرهٔ شمالی جفت کنی: هر دو در ناحیهٔ پرفشار قرار دارند. قرینه بودن یعنی آرایش مشابه در دو سوی استوا، نه یکسان بودن فشار در همه‌جای زمین.