خلاصه درس فصل ۵ مطالعات اجتماعی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

برای شناخت محیط پیدایش اسلام، اول جای آن را روی یک نقشۀ ذهنی پیدا کنیم: شبه‌جزیرۀ عربستان در جنوب‌غربی آسیاست. بخش بزرگی از آن بیابان و ریگزار است، اما تمام آن را بیابان تصور نکن؛ نواحی کوهستانی هم دارد. حجاز یکی از همین نواحی کوهستانی در غرب عربستان است و مکه، یثرب و طائف در آن قرار دارند. یثرب همان شهری است که مدینه نامیده می‌شود. پس «عربستان»، «حجاز» و «مکه» هم‌معنی نیستند: عربستان سرزمین بزرگ‌تر است، حجاز بخشی از آن و مکه شهری در حجاز است.

حالا ببینیم محیط طبیعی چه اثری بر زندگی مردم داشت. گرما، خشکی و کمبود آب سبب شده بود بیشتر ساکنان عربستان صحرانشین باشند و با پرورش تعداد کمی دام، از جمله شتر، نیازهای روزانه‌شان را تأمین کنند. بااین‌حال، زندگی در همه‌جا یکسان نبود: در یثرب و به‌ویژه یمن کشاورزی رونق داشت. یمن در جنوب شبه‌جزیره، پیشینۀ تمدنی مهمی هم داشت و قرآن از قوم سبأ و قدرت آن یاد کرده است. تجارت نیز راه دیگری برای گذران زندگی بود؛ مکه و یثرب در مسیر بازرگانی جنوب به شمال، ایستگاه‌های مهمی بودند. پس مردم عربستان فقط دام‌پرور نبودند.

پس از شناخت سرزمین و شغل‌ها، به باورها و شیوۀ زندگی جمعی مردم برسیم. بیشتر عرب‌ها پیش از بعثت در قالب قبیله زندگی می‌کردند و حکومت متمرکزی نداشتند؛ یعنی یک حکومت واحد، همۀ این قبایل را اداره نمی‌کرد. بیشتر آنان بت‌پرست بودند و در کعبه بت‌های گوناگون گذاشته بودند. بااین‌حال، باور همۀ مردم یکی نبود: گروه‌هایی پیرو حضرت ابراهیم یا دین‌های یهود، مسیح و زردشت بودند. هنگام خواندن تاریخ به واژه‌های «بیشتر» و «گروهی» دقت کن؛ این واژه‌ها کمک می‌کنند ویژگی رایج یک جامعه را به تک‌تک افراد آن نسبت ندهیم.

کتاب از اوضاع اجتماعی و فرهنگی پیش از بعثت با نام عصر جاهلیت یاد می‌کند. این نام فقط به کم بودن سواد اشاره ندارد؛ هرچند افراد کمی خواندن و نوشتن می‌دانستند. زنان نیز اغلب جایگاه پایینی داشتند و برخی مردان از داشتن دختر احساس حقارت می‌کردند. از سوی دیگر، طرفداری کورکورانه از قبیله، کینه و انتقام‌جویی به وجود می‌آورد و به جنگ‌های پی‌درپی می‌انجامید. برای فهم تعصب، تصور کن کسی بدون بررسی حق و ناحق، همیشه طرف گروه خودش را بگیرد. کمبود غذا و دیگر نیازهای زندگی هم درگیری و غارتگری را بیشتر می‌کرد. بنابراین، مشکلات فرهنگی و کمبودهای زندگی در کنار هم اثر داشتند.

برای شناخت آغاز اسلام، اول باید جامعهٔ آن روز عربستان را بشناسیم. بیشتر مردم در قبیله‌ها زندگی می‌کردند و حکومت متمرکزی نداشتند. بت‌پرستی رایج بود، هرچند پیروان حضرت ابراهیم و دین‌های دیگری هم حضور داشتند. سواد کم بود و زنان اغلب جایگاه پایینی داشتند.

یکی از مشکلات مهم، تعصب کورکورانهٔ قبیله‌ای بود؛ یعنی فرد بدون توجه به درست یا نادرست بودن رفتار، از قبیلهٔ خود طرفداری می‌کرد. مثل اینکه کسی فقط به‌خاطر هم‌گروهی بودن، از کار نادرست دوستش دفاع کند. این تعصب، همراه با کمبود نیازهای زندگی، درگیری‌ها را گسترش می‌داد. پس «جاهلیت» فقط به کم‌سوادی اشاره ندارد؛ رفتارها و روابط نادرست اجتماعی را هم باید دید.

حضرت محمد ﷺ در مکه به دنیا آمد و به‌سبب درستکاری و امانت‌داری، «محمدامین» شناخته می‌شد. ایشان برای عبادت خدای یکتا به غار حرا می‌رفت. در بیست‌وهفتم رجب، در چهل‌سالگی، فرشتهٔ وحی پیام خدا را به او رساند و مأموریت پیامبری آغاز شد؛ این رویداد را بعثت می‌نامیم.

حضرت خدیجه و حضرت علی نخستین ایمان‌آورندگان بودند. حضرت خدیجه دارایی خود را برای گسترش اسلام، کمک به فقیران و آزادی بردگان صرف کرد. دعوت پیامبر ابتدا فردی و پنهانی بود و بر یکتاپرستی و ایمان به رستاخیز تأکید داشت. پس از سه سال، دعوت آشکار آغاز شد: نخست خویشاوندان و سپس عموم مردم مخاطب قرار گرفتند و پیامبر پرستش بت‌ها را نکوهش کرد.

با آشکار شدن دعوت، اشراف مکه، به‌ویژه سران قریش، از گسترش اسلام و مخالفت آن با باورهای جاهلی نگران شدند. آنان نتوانستند ابوطالب را از حمایت پیامبر منصرف کنند؛ سپس به پیامبر پیشنهاد ثروت و ریاست دادند تا از دعوت خود دست بردارد. پیامبر نپذیرفت، چون هدفش انجام مأموریت الهی بود، نه کسب ثروت و قدرت.

مخالفان پس از ناکامی، به توهین، تهمت و شکنجه روی آوردند. برای دور کردن مردم از قرآن هم شنیدن آن را ممنوع کردند و قصه‌گویی را جایگزین آن می‌کردند. مسلمانان تهیدست و بردگان بیشتر آسیب می‌دیدند؛ یاسر و سمیّه نخستین شهیدان اسلام شدند. با افزایش آزارها، پیامبر از مسلمانان خواست به حبشه مهاجرت کنند. این مهاجرت را با هجرت بعدی به مدینه یکی ندان.

وقتی آزار و شکنجه نتوانست گسترش اسلام را متوقف کند، مخالفان راه دیگری برگزیدند: تحریم اقتصادی و اجتماعی. طبق عهدنامهٔ آنان، خریدوفروش و رابطهٔ اجتماعی مانند ازدواج با مسلمانان ممنوع شد. بنابراین فشار فقط بر باور افراد نبود؛ زندگی روزمره و ارتباط‌های آنان نیز هدف قرار گرفت.

به پیشنهاد ابوطالب، پیامبر و یارانش به دره‌ای به نام شعب ابوطالب پناه بردند. آنان با پشتیبانی مادی و معنوی حضرت خدیجه و ابوطالب، حدود سه سال سختی کشیدند. برای فهم تفاوت دو نوع تحریم، تصور کن هم راه تهیهٔ کالاهای لازم بسته شود و هم ارتباط با دیگران محدود گردد؛ بخش اول اقتصادی و بخش دوم اجتماعی است. این دوره نشان می‌دهد مخالفت‌ها شکل‌های گوناگونی داشت.

در ادامهٔ رویدادها، حضرت خدیجه و ابوطالب از دنیا رفتند و پیامبر دو پشتیبان مهم خود را از دست داد. از سوی دیگر، پیمان‌های مردم یثرب زمینهٔ حمایت از پیامبر را فراهم کرد. پیمان نخست بر رفتارهایی مانند نپرستیدن غیر خدا و دزدی نکردن تأکید داشت؛ در پیمان دوم، حمایت از پیامبر در صورت آمدن به یثرب پذیرفته شد. با توطئهٔ قتل پیامبر، حضرت علی در بستر ایشان خوابید و پیامبر از مکه خارج شد.

پس از هجرت، یثرب «مدینةالنبی» نام گرفت. انصار یاری‌کنندگان ساکن یثرب بودند و مهاجرین مسلمانانی که از مکه آمدند. هجرت مبدأ تاریخ مسلمانان شد. پیامبر برای تشکیل امت و حکومت اسلامی زمینه‌سازی کرده بود؛ در مدینه نیز مسجد را بنا کرد که علاوه بر عبادت، مرکز آموزش، امور اجتماعی و تصمیم‌گیری سیاسی و نظامی بود.

شکل‌گیری جامعۀ اسلامی در مدینه ناگهانی نبود. پیامبر پیش از هجرت، در مکه پیروانش را برای زندگی بر پایۀ آموزه‌های اسلام آماده می‌کرد و دو بار با نمایندگان مردم یثرب پیمان بست. در پیمان دوم، حمایت از پیامبر در صورت آمدن به یثرب پذیرفته شد. سپس مسلمانان و بعد خود پیامبر به آن شهر رفتند و یثرب به شهر پیامبر، یا مدینة‌النبی، معروف شد.

برای دنبال‌کردن درس، دو نام را خوب بشناس: مهاجرین مسلمانانی بودند که از مکه آمدند و دارایی خود را رها کردند؛ انصار کسانی از مردم یثرب بودند که با پیامبر پیمان بستند و یاری‌اش کردند. این دو گروه، از پایه‌های جامعۀ تازه بودند.

جامعۀ تازه هم به محل گردهمایی نیاز داشت و هم به پیوند میان مردم. از نخستین کارهای مهم پیامبر، ساختن مسجد با مشارکت مسلمانان بود. مسجد تنها محل نماز نبود؛ مردم در آن آموزش می‌دیدند و دربارۀ مسائل عمومی مشورت می‌کردند. کنار مسجد نیز برای نیازمندان سرپناه فراهم شد و کسانی به آنان قرآن و خواندن و نوشتن می‌آموختند.

اما داشتن یک ساختمان مشترک، دشمنی‌های قدیمی را از بین نمی‌برد. پیامبر با پیمان برادری، مسلمانان قبایل مختلف را دو به دو برادر اعلام کرد و حضرت علی را برادر خود برگزید. هدف این بود که پیوند ایمانی جای تعصب قبیله‌ای را بگیرد؛ یعنی ارزش و همراهی افراد فقط به قبیلۀ آنها وابسته نباشد.

همۀ ساکنان مدینه مسلمان نبودند؛ قبایل یهود نیز در شهر و اطراف آن زندگی می‌کردند. بنابراین، برای ادارۀ شهر فقط پیوند میان مسلمانان کافی نبود. پیمان‌نامۀ سیاسی مشخص می‌کرد گروه‌های مختلف چه تعهدهایی در برابر هم دارند و چگونه باید امنیت شهر را حفظ کنند. تنظیم و امضای آن، اعلام رسمی تشکیل حکومت اسلامی به رهبری پیامبر بود.

در این پیمان، یهودیان در اجرای مراسم دینی خود آزاد بودند و اختلاف‌ها باید مسالمت‌آمیز حل می‌شد. همچنین هنگام حملۀ دشمن، همگی وظیفۀ دفاع از مدینه داشتند و پیامبر داور نهایی اختلاف‌ها بود. پس اتحاد سیاسی به معنای یکسان‌بودن دین همۀ مردم نبود؛ به معنای پذیرفتن مسئولیت‌ها و قواعد مشترک برای زندگی در یک شهر بود.

پس از هجرت، مسلمانان با نبردهایی روبه‌رو شدند که نخستین آنها بدر بود. کتاب تأکید می‌کند که هدف پیامبر از جنگ، گسترش قلمرو یا جمع‌کردن غنیمت نبود. در احد و خندق، مسلمانان در برابر حملۀ مشرکان دفاع کردند. برخی نبردها نیز برای برطرف‌کردن تهدیدها رخ داد؛ مانند زمانی که بعضی قبایل یهود پیمان را شکستند و با مشرکان هم‌پیمان شدند. دقت کن: سخن از برخی قبایل است، نه همۀ یهودیان.

حتی در جنگ نیز رفتار اخلاقی اهمیت داشت: خوش‌رفتاری با اسیران و خودداری از غارت و ویران‌کردن اموال مردم. دعوت به اسلام هم فقط در فضای جنگ مطرح نبود؛ پیامبر برای فرمانروایان سرزمین‌هایی مانند ایران، روم، مصر و حبشه نامه فرستاد و آنان را به اسلام دعوت کرد.

در شیوۀ حکومت پیامبر، تربیت اخلاقی انسان‌ها اهمیت اساسی داشت. مهربانی، گذشت و ساده‌زیستی فقط ویژگی‌های شخصی نبودند؛ در رفتار اجتماعی و حکومتی او نیز دیده می‌شدند. ادارۀ جامعه بر همکاری مردم و رهبر تکیه داشت و مشورت راهی برای مشارکت مردم بود. برای نمونه، در احد نظر اکثریت جوانان پذیرفته شد و در خندق، پیشنهاد سلمان فارسی برای دفاع از شهر به کار رفت.

در پایان این بخش، کتاب به موضوع ادامۀ رهبری جامعه می‌رسد. پیامبر در بازگشت از آخرین حج، زائران را در غدیر خم گرد آورد و در خطبه‌ای، حضرت علی را به پیشوایی و جانشینی معرفی کرد. او همچنین خواست حاضران پیام خطبه را به دیگران برسانند؛ بنابراین غدیر فقط یک دیدار معمولی نبود، بلکه با مسئلۀ رهبری جامعه پیوند داشت.

پس از رحلت پیامبر در مدینه، مسئلۀ جانشینی او مطرح شد. هنگامی که امام علی و شماری از یاران پیامبر سرگرم مراسم خاک‌سپاری بودند، تعدادی از مهاجرین و انصار در محلی به نام سقیفۀ بنی‌ساعده گرد آمدند. طبق روایت کتاب، هر دو گروه با نادیده‌گرفتن وصیت پیامبر در غدیر، خلافت را حق خود می‌دانستند. اختلاف‌های پیشین میان انصار در نتیجۀ این گردهمایی اثر گذاشت و جمعی با ابوبکر بیعت کردند. بیعت یعنی پذیرفتن رهبری یک فرد و پیمان همراهی با او. دقت کن: کتاب از بیعت «جمعی از حاضران» سخن می‌گوید، نه توافق همۀ مسلمانان؛ گروهی دیگر خواهان بیعت با امام علی بودند.

ممکن است بپرسی: اگر طبق روایت کتاب، پیامبر در غدیر امام علی را جانشین خود معرفی کرده بود، چرا امام علی پس از سقیفه سکوت کرد؟ کتاب دلیل این تصمیم را حفظ اسلام بیان می‌کند. برای فهم این موضوع، میان «داشتن حق» و «شیوۀ برخورد با اختلاف» تفاوت بگذار. گاهی فرد برای جلوگیری از آسیب بزرگ‌تر، اختلاف را به درگیری تبدیل نمی‌کند؛ مثلاً ممکن است دانش‌آموزی برای آرام‌ماندن یک کار گروهی، همان لحظه بر سر اختلاف بحث نکند. البته این مثال فقط به فهم تصمیم کمک می‌کند. پس سکوت امام علی را نباید به معنای معرفی‌نشدن او در غدیر یا فراموش‌کردن موضوع جانشینی دانست.

پس از ماجرای سقیفه، ابوبکر حدود دو سال خلافت کرد. او پیش از درگذشت، عمر بن خطاب را جانشین خود برگزید؛ بنابراین، شیوۀ رسیدن عمر به خلافت با ابوبکر یکسان نبود. در دورۀ ده‌سالۀ حکومت عمر، فتوحات با جدیت ادامه یافت. فتوحات در اینجا به تصرف سرزمین‌ها به‌دست سپاهیان اشاره دارد. این روند از اواخر خلافت ابوبکر آغاز شده بود و در دورۀ عمر به بخش وسیعی از ایران و سرزمین‌های سوریه، لبنان، فلسطین و مصر رسید. برای مرتب‌کردن اطلاعات، دو پرسش را جدا نگه دار: «خلیفه چگونه جانشین شد؟» و «در دوران او چه رخ داد؟» این جداسازی جلوی قاطی‌شدن رویدادها را می‌گیرد.

عثمان به‌وسیلۀ شورایی که عمر تعیین کرده بود به خلافت رسید. کتاب توضیح می‌دهد که در دورۀ او، برخلاف دو خلیفۀ نخست، تجمل‌گرایی و زندگی اشرافی رواج یافت. اطرافیان خلیفه از ثروت فتوحات برای خوش‌گذرانی استفاده می‌کردند و بنی‌امیه به مقام‌های مهم و بیت‌المال دست یافتند. بیت‌المال دارایی عمومی مسلمانان بود، نه دارایی شخصی فرمانروایان. مجازات و تبعید منتقدانی مانند ابوذر، عمار و مالک اشتر نیز از رویدادهای این دوره بود. این رفتارها زمینه‌ساز نارضایتی و اعتراض شد. امام علی برای آرام‌کردن مخالفان و جلوگیری از خونریزی تلاش کرد، اما سرانجام معترضان به خانۀ عثمان حمله کردند و او را کشتند.

پیش از بررسی حکومت امام علی (ع)، باید بدانیم در پایان خلافت عثمان چه اتفاقی افتاد. عثمان با انتخاب شورایی که عمر تعیین کرده بود، خلیفه شد. در دورهٔ او، زندگی اشرافی رواج پیدا کرد و خاندان بنی‌امیه به مقام‌های مهم و تسلط بر بیت‌المال، یعنی دارایی عمومی مسلمانان، دست یافتند. برخی یاران پیامبر نیز به‌سبب انتقاد، مجازات یا تبعید شدند.

این رفتارها گروهی از مسلمانان را ناراضی کرد و معترضان به مدینه آمدند. اعتراض مردم را از رفتار امام علی (ع) جدا کن: امام کوشید فضا را آرام کند و جلوی خونریزی را بگیرد، اما سرانجام معترضان به خانهٔ عثمان حمله کردند و او را کشتند. پس تلاش امام برای آرامش، به معنای تأیید رفتار حکومت عثمان نبود.

امام علی (ع) در کعبه به دنیا آمد و کودکی و نوجوانی خود را در خانهٔ پیامبر و زیر نظر او گذراند. او نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد. خوابیدن در بستر پیامبر هنگام هجرت و شجاعت در جنگ‌ها، نمونه‌هایی از همراهی و فداکاری او بود.

در دوران سه خلیفهٔ پیشین، امام برای حفظ اسلام سکوت کرد؛ اما این سکوت به معنای کنارگذاشتن فعالیت نبود. او قرآن را تفسیر می‌کرد، شاگرد پرورش می‌داد، به پرسش‌های دینی پاسخ می‌گفت و به آبادانی و ایجاد نخلستان توجه داشت.

پس از کشته‌شدن عثمان، بسیاری از مهاجرین و انصار خواستار بیعت با امام شدند. پذیرش خلافت با اصرار مردم بود، نه از سر علاقه به قدرت. بیشتر مهاجرین و انصار در مسجد مدینه با او بیعت کردند. همچنین بخشی از سخنان و نامه‌های امام بعدها به کوشش سیدرضی در نهج‌البلاغه گردآوری شد.

امام علی (ع) می‌خواست براساس قرآن و روش پیامبر حکومت کند و عدالت را به اجرا درآورد. این تصمیم برای ریاست‌طلبان و ثروت‌اندوزان خوشایند نبود؛ چون فهمیدند امام مطابق خواستهٔ آنان رفتار نمی‌کند. برای تصور موضوع، به گروهی فکر کن که به امتیاز ویژه عادت کرده‌اند و حالا با اجرای یک قانون یکسان مخالفت می‌کنند.

مخالفان سه جنگ جمل، صفّین و نهروان را بر امام تحمیل کردند. امام ابتدا با نصیحت و روشن‌کردن موضوع برای مخالفان، می‌کوشید از جنگ جلوگیری کند. در جمل، بیعت‌شکنان شکست خوردند. در صفّین، سپاه امام با سپاه معاویه روبه‌رو شد و پایداری یاران امام، به‌ویژه مالک اشتر، آنان را به پیروزی نزدیک کرد؛ اما نیرنگ عمروعاص مانع پیروزی شد. در این دو صفحه، دربارهٔ جزئیات نبرد نهروان توضیحی نیامده است.

حکومت امام علی (ع) حدود پنج سال طول کشید و مبنای آن، آموزش‌های اسلام و روش پیامبر بود. در آغاز این حکومت، تهدید بیعت‌شکنان و دشمنان عدالت باعث شد امام از مدینه به عراق برود و کوفه را مرکز خلافت قرار دهد.

برای مرتب‌کردن رویدادها در ذهنت، محل بیعت و مرکز بعدی حکومت را از هم جدا کن: مردم در مسجد مدینه بیعت کردند، اما امام بعداً کوفه را مرکز خلافت قرار داد. پس جابه‌جایی مرکز حکومت، پاسخی به تهدیدهای آغاز خلافت بود، نه رویدادی مربوط به دوران عثمان.

برای فهم این دوره، اول باید علت مخالفت‌ها را بشناسیم. برخی ریاست‌طلبان و ثروت‌اندوزان وقتی دیدند امام علی (ع) مطابق خواستهٔ آنان رفتار نمی‌کند، به دشمنی روی آوردند. جنگ‌های جمل، صفّین و نهروان در همین فضای مخالفت بر حکومت ایشان تحمیل شد. امام پیش از جنگ می‌کوشید با گفت‌وگو و نصیحت، از خونریزی جلوگیری کند؛ پس تلاش برای جلوگیری از جنگ را نباید با ناتوانی در دفاع یکی دانست.

امام برای مقابله با تهدیدها از مدینه به عراق رفت و کوفه را مرکز خلافت قرار داد. پایهٔ حکومت ایشان، قرآن و روش پیامبر بود. اصلاح انحرافات دینی، خدمات اقتصادی با وجود جنگ‌ها و ایستادگی در برابر فشارها نیز از دستاوردهای این حکومت بود.

دو ویژگی مهم حکومت امام علی (ع)، ساده‌زیستی و عدالت بود. فتوحات، ثروت فراوانی وارد جامعه کرده بود و عده‌ای به تجمل و ثروت‌اندوزی رو آورده بودند. امام با زندگی ساده و سخنان خود، مردم را به ارزش‌های دینی و روش پیامبر توجه می‌داد.

عدالت فقط یک توصیه نبود؛ در تقسیم بیت‌المال هم اجرا می‌شد. بیت‌المال، اموال عمومی بود و امام برای مسلمانان عرب و غیرعرب سهم یکسان در نظر می‌گرفت. برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، تصور کن امکانات مشترک مدرسه فقط در اختیار دانش‌آموزان بانفوذ باشد؛ داشتن نفوذ، دلیل برخورداری بیشتر از حق مشترک نیست. کسانی که قبلاً سهم بیشتری می‌گرفتند، با از دست‌دادن امتیازشان به مخالفت پرداختند.

در انتخاب حاکمان ولایت‌ها، معیار امام علی (ع) شایستگی و درستکاری بود، نه راضی نگه‌داشتن افراد قدرتمند. برخی پیشنهاد می‌کردند برای کم‌کردن دردسر مخالفان به آنان مقام داده شود، اما امام رسیدن به پیروزی از راه ستم را نمی‌پذیرفت. درخواست معاویه برای گرفتن حکومت شام و مصر نیز پذیرفته نشد.

از سوی دیگر، امام با مخالفان مدارا می‌کرد؛ انتقاد آنان به‌تنهایی سبب قطع سهمشان از بیت‌المال نمی‌شد. مرز مدارا، اقدام آسیب‌زننده به امنیت، دین یا وحدت جامعه بود. مانند یک کار گروهی که در آن مخالفت با نظر مسئول گروه با خراب‌کردن عمدی کار دیگران فرق دارد؛ البته این مثال فقط برای فهم تفاوتِ انتقاد و اقدام زیان‌بار است.

پس از شهادت امام علی (ع)، مردم کوفه با امام حسن (ع) بیعت کردند. معاویه نافرمانی را ادامه داد و با سپاهی بزرگ به سوی عراق آمد. امام حسن (ع) ابتدا برای دفاع آماده شد؛ بنابراین صلح، انتخاب ایشان از همان آغاز نبود.

معاویه با وعدهٔ پول و مقام، فرماندهان سپاه امام را به سوی خود کشاند. در چنین شرایطی، امام ناچار شد صلح را با شرط‌هایی بپذیرد. شرط‌ها شامل عمل به قرآن و سنت پیامبر، تعیین‌نکردن جانشین، تأمین امنیت جان و مال مردم عراق و پرهیز از توطئه علیه امام حسن (ع) و امام حسین (ع) بود. برای فهم تصمیم، باید شرایط سپاه را هم دید؛ صرف دانستن نتیجهٔ یک رویداد، علت آن را روشن نمی‌کند.

پس از صلح، معاویه در شام به خلافت نشست. روش او جذب افراد بانفوذ با پول و مقام بود؛ عمروعاص نیز با امید رسیدن به حکومت مصر به او پیوسته بود و در صفّین به او کمک کرد. این روش را با تأکید امام علی (ع) بر شایستگی و نپذیرفتن افراد ستمگر مقایسه کن.

معاویه به تعهدات صلح وفادار نماند. به دستور او به امام علی (ع) بدگویی می‌شد و پیروان آن حضرت آزار می‌دیدند. کتاب همچنین شهادت امام حسن (ع) را نتیجهٔ توطئهٔ معاویه بیان می‌کند. او با انتخاب پسرش یزید، خلافت را موروثی کرد؛ یعنی آن را از پدر به پسر منتقل کرد. این اقدام، برخلاف شرطِ تعیین‌نکردن جانشین در صلح‌نامه بود.

برای فهمیدن قیام، اول باید بدانیم چرا امام حسین حکومت یزید را نپذیرفت. امام پیش از آن هم در برابر ستم حکومت معاویه سکوت نکرده بود و با سخنرانی و نامه، مردم را آگاه می‌کرد. پس از مرگ معاویه، یزید جانشین او شد؛ کسی که رفتار آشکارا ستمگرانه و فاسدش شناخته شده بود. بیعت با چنین حاکمی، به معنای پذیرفتن حکومت او بود و امام حاضر به این کار نشد. او همراه خانواده از مدینه به مکه رفت تا از امنیت خانهٔ خدا و گردهمایی مردم در موسم حج برای آگاه کردن آنان استفاده کند. پس حرکت به مکه را باید بخشی از مخالفت آگاهانه با حکومت یزید بدانیم، نه سفری معمولی.

خبر حرکت امام به مکه به کوفه رسید و نامه‌های دعوت مردم آن شهر پی‌درپی فرستاده شد. امام بلافاصله راهی کوفه نشد؛ ابتدا پسرعمویش، مسلم‌بن عقیل، را به آنجا فرستاد. هزاران نفر از مردم با مسلم، به نمایندگی از امام، بیعت کردند. گزارش مسلم زمینهٔ حرکت امام به سوی کوفه شد. اما حکومت یزید نیز دست به کار شد: عبیدالله بن زیاد حاکم کوفه شد و با تهدید و ایجاد ترس، شرایط را عوض کرد. مسلم دستگیر شد و به شهادت رسید و مردم برای جنگ با امام تحت فشار قرار گرفتند. نکتهٔ مهم این است: حمایت اولیهٔ مردم، تضمین نمی‌کرد که آنان هنگام خطر هم بر همان پیمان بمانند.

مقصد حرکت امام، کوفه بود؛ اما نیروهای حکومت راه رسیدن به آن شهر را بستند و کاروان را به توقف در کربلا، که نینوا هم نامیده می‌شد، واداشتند. پس کربلا را نباید مقصد اولیهٔ این سفر بدانیم. در مسیر، امام هنگام روبه‌رو شدن با سپاه حر، به سپاهیان و حتی اسب‌های آنان آب داد؛ رفتاری که توجه او به اصول انسانی را نشان می‌دهد. پس از توقف در کربلا، سپاه پرشمار یزید امام و همراهانش را محاصره کرد و در عاشورا جنگ را آغاز کرد. امام و یارانش تسلیم زندگی زیر فرمان ستمگران نشدند و در دفاع از حق جنگیدند و به شهادت رسیدند.

حالا از ترتیب رویدادها یک قدم جلوتر برویم: امام برای چه قیام کرد و این قیام چه اثری گذاشت؟ هدف، اصلاح جامعه‌ای بود که از راه پیامبر فاصله گرفته بود. امام بر امر به معروف، یعنی دعوت به کار درست، و نهی از منکر، یعنی بازداشتن از کار نادرست، تأکید داشت و می‌خواست روش پیامبر و امام علی در جامعه اجرا شود. هدف با دستاورد فرق دارد: هدف چیزی است که برای رسیدن به آن اقدام می‌کنیم؛ دستاورد، اثری است که آن اقدام بر جا می‌گذارد. پس از عاشورا، امام سجاد و حضرت زینب با روشنگری، پیام قیام و ستم حکومت بنی‌امیه را آشکار کردند. این آگاهی‌بخشی و الگو گرفتن قیام‌های بعدی از عاشورا، از آثار آن بود. زنده نگه داشتن این پیام، یعنی شناخت هدف‌ها و بی‌تفاوت نبودن نسبت به ستم.

برای فهمیدن قیام کربلا، اول مسیر رسیدن کاروان به آنجا را دنبال کنیم. یزید پس از دریافت خبرهای کوفه، عبیدالله بن زیاد را حاکم آن شهر کرد. او با ترساندن مردم، اوضاع کوفه را تغییر داد و مسلم‌بن‌عقیل را دستگیر کرد و به شهادت رساند. سپس مردم را برای جنگ با امام حسین آماده کرد. سپاه یزید راه رسیدن کاروان امام به کوفه را بست و آن را در کربلا متوقف کرد. پس توقف در کربلا، انتخاب آزادانهٔ کاروان نبود. در روز عاشورا، سپاه یزید جنگ را آغاز کرد و امام و همراهانش با ایستادگی در برابر ستم به شهادت رسیدند.

حالا از «چه اتفاقی افتاد؟» به «چرا قیام شکل گرفت؟» برسیم. کتاب، به قدرت رسیدن یزید را نشانهٔ دور شدن جامعهٔ اسلامی از مسیر درست معرفی می‌کند. امام حسین می‌خواست این وضع اصلاح شود. هدف‌های او را می‌توان در سه بخش فهمید: اصلاح جامعهٔ پیرو پیامبر، دعوت به کارهای درست و بازداشتن از کارهای نادرست، و اجرای راه و روش پیامبر و امام علی. بنابراین هدف قیام فقط یک رویارویی نظامی نبود؛ مسئله، شیوهٔ ادارهٔ جامعه و رفتارهای حاکم بر آن بود. مثل وقتی که برای اصلاح یک رفتار نادرست در مدرسه تلاش می‌کنیم، باید میان خودِ اعتراض و تغییری که از آن می‌خواهیم فرق بگذاریم.

آیا با پایان نبرد، پیام قیام هم تمام شد؟ امام سجاد و حضرت زینب در دوران اسارت و پس از آن، با سخنرانی‌های خود توضیح دادند که قیام برای چه بود و حکومت بنی‌امیّه چه رفتاری داشت. این روشنگری کمک کرد مردم فقط خبر یک جنگ را نشنوند، بلکه معنای آن را هم بفهمند. کتاب از الهام گرفتن قیام‌های بعدی از عاشورا و تقویت روحیهٔ مقابله با ظلم نیز سخن می‌گوید. پس باید هدف را از دستاورد جدا کنیم: هدف، چیزی است که یک حرکت می‌خواهد به آن برسد؛ دستاورد، اثری است که بر جای می‌گذارد. در یک برنامهٔ مدرسه هم «خواستنِ همکاری بیشتر» هدف است و «بیشتر شدن همکاری» می‌تواند دستاورد باشد.

برای اینکه سخن امام دربارهٔ هدف قیام روشن‌تر شود، دو واژه را دقیق بفهمیم. امّت به جامعه‌ای از پیروان یک پیامبر گفته می‌شود؛ پس اصلاح امّت، فقط تغییر رفتار یک فرد نیست و به جامعه مربوط است. سیره هم به شیوهٔ زندگی و رفتار اشاره دارد. وقتی از اجرای سیرهٔ پیامبر و امام علی سخن می‌گوییم، منظور فقط نقل کردن رویدادهای زندگی آنان نیست؛ روش و رفتار آنان باید مورد توجه قرار گیرد. برای نمونه، میان اینکه بدانیم کسی با دیگران عادلانه رفتار می‌کرد و اینکه خودمان هم عادلانه رفتار کنیم، تفاوت هست. شناخت واژه‌ها کمک می‌کند هدف قیام را دقیق‌تر توضیح دهیم.