خلاصه درس فصل ۱۱ مطالعات اجتماعی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

اروپا را روی نقشه در غرب آسیا و در نیمکرهٔ شمالی پیدا کن. این قاره به آسیا پیوسته است؛ به همین دلیل، مجموع این دو خشکی را اوراسیا می‌نامند. اروپا در مقایسه با بیشتر قاره‌ها وسعت کمی دارد.

برای شناخت چهرهٔ زمین در اروپا، دو تصویر در ذهن بساز: شمالِ پیر و جنوبِ جوان. در شمال، فرسایش در زمانی طولانی کوه‌ها را ساییده است؛ بنابراین کوه‌های کم‌ارتفاع، قله‌های گنبدی، دره‌های باز، جلگه‌های پهناور و دریاچه‌های فراوان دیده می‌شود. مثل سنگی که با ساییده شدن، لبه‌های تیزش کمتر می‌شود.

در جنوب، رشته‌کوه‌های بلند، قله‌های نوک‌تیز، دامنه‌های پرشیب و دره‌های تنگ دیده می‌شود. این بخش را اروپای جوان می‌نامند و در آن زمین‌لرزه و آتشفشان هم رخ می‌دهد. آلپ و پیرنه در همین بخش‌اند. پس «پیر» و «جوان» در اینجا دربارهٔ شکل و گذشتهٔ ناهمواری‌هاست، نه سن مردم!

اروپا در مجموع معتدل، سرسبز و بدون بیابان توصیف می‌شود؛ اما همه‌جای آن آب‌وهوای یکسانی ندارد. برای یادگیری، چهار بخش را به ترتیب در ذهن مرور کن:

• شمال: شمال اسکاندیناوی و ایسلند به قطب نزدیک‌اند و هوای سرد و قطبی دارند.
• غربِ کنار اطلس: کشورهایی مانند انگلستان و ایرلند آب‌وهوای معتدل اقیانوسی دارند. جریان دریایی گرم گلف‌استریم به ملایم‌تر شدن زمستان سواحل کمک می‌کند؛ یعنی آب گرم دریا بر هوای ساحل اثر می‌گذارد.
• جنوبِ کنار مدیترانه: در کشورهایی مانند اسپانیا و ایتالیا، زمستان معتدل و مرطوب و تابستان گرم و خشک است.
• مرکز و شرق: دوری از دریا باعث آب‌وهوای قاره‌ای یا بَرّی و بارندگی کمتر می‌شود.

اگر بخواهی برای سفر لباس انتخاب کنی، دانستن نام «اروپا» کافی نیست؛ باید بدانی به کدام بخش و در چه فصلی می‌روی.

در اروپا رودهای فراوانی وجود دارد که پرآب و دائمی‌اند. دائمی بودن یعنی جریان آب آن‌ها به یک فصل محدود نیست. این رودها فقط بخشی از منظره نیستند؛ در زندگی مردم نقش دارند.

کشاورز از آب رود برای آبیاری استفاده می‌کند. از جریان آب می‌توان برای تولید برق بهره گرفت و در مسیرهای مناسب، کشتی‌ها کالا و مسافر جابه‌جا می‌کنند. پس یک رود می‌تواند هم به تولید غذا کمک کند، هم به تأمین انرژی و هم به حمل‌ونقل.

نام رودهای مهم این درس دانوب، وُلگا، راین، دُن و آلْب است. دانوب از چند کشور می‌گذرد؛ بنابراین، برای فهم نقش آن فقط به یک شهر یا یک کشور فکر نکن. عبور رود از کشورهای مختلف می‌تواند راه ارتباطی میان آن‌ها هم فراهم کند.

اروپا با وجود وسعت کم، از قاره‌های دارای تراکم جمعیت زیاد است؛ یعنی در مقایسه با وسعتش، افراد زیادی در آن زندگی می‌کنند. تصور کن دو محله جمعیت یکسانی دارند، اما یکی کوچک‌تر است؛ محلهٔ کوچک‌تر متراکم‌تر خواهد بود.

چرا اروپا متراکم شده است؟ از یک طرف، آب‌وهوای معتدل، بارش کافی، رودهای پرآب و جلگه‌های پهناور شرایط مناسبی برای زندگی فراهم کرده‌اند. از طرف دیگر، پیشرفت علم و فناوری به زندگی و فعالیت مردم کمک کرده است. پس علت را فقط در طبیعت جست‌وجو نکن.

اما تراکم جمعیت با رشد جمعیت فرق دارد. تراکم دربارهٔ جمعیت نسبت به وسعت است؛ رشد دربارهٔ تغییر جمعیت در طول زمان. در اروپا زاد و ولد کم شده و رشد جمعیت کاهش یافته است. در نتیجه، سهم سالمندان بیشتر شده و جمعیت رو به پیری می‌رود. پس پرجمعیت بودن یک ناحیه، الزاماً به معنی تولد زیاد در آن نیست.

برای شناخت مردم اروپا، زبان و دین را جداگانه بررسی کن. کتاب در یک دسته‌بندی کلی و قدیمی، اروپاییان را سفیدپوست معرفی می‌کند؛ البته این توصیف کلی، تنوع واقعی مردم امروز اروپا را نشان نمی‌دهد.

در بخش زبان، سه گروه عمده معرفی شده است: لاتین مانند ایتالیایی و اسپانیایی؛ ژرمنی مانند آلمانی و انگلیسی؛ و اسلاو مانند روسی و لهستانی. هم‌گروه بودن زبان‌ها یعنی ریشهٔ زبانی مشترکی دارند، نه اینکه دقیقاً یک زبان باشند.

بیشتر مردم اروپا مسیحی‌اند. مسیحیت سه مذهب بزرگ کاتولیک، پروتستان و اُرتودوکس دارد. کاتولیک‌ها از پاپ پیروی می‌کنند و محل اقامت پاپ واتیکان است. پس نباید همهٔ مسیحیان را پیرو پاپ بدانیم.

مسلمانان نیز در اروپا زندگی می‌کنند و طبق توضیح درس، بیشتر آنان در شبه‌جزیرهٔ بالکان‌اند. به یاد داشته باش که نام یک گروه زبانی، دین مردم را مشخص نمی‌کند؛ زبان و دین دو ویژگی متفاوت‌اند.

گردشگران همگی با یک هدف سفر نمی‌کنند. بعضی‌ها استراحت در ساحل را دوست دارند، بعضی‌ها دنبال ورزش و هیجان‌اند و بعضی دیگر می‌خواهند آثار گذشته را ببینند. اروپا برای این سلیقه‌های متفاوت، جاذبه‌های گوناگونی دارد.

برای شناخت این جاذبه‌ها، آن‌ها را در دو گروه قرار بده: طبیعی و فرهنگی و تاریخی. سواحل طولانی و آفتابی و محیط کوهستانی آلپ، زمینهٔ تفریح و ورزش را فراهم می‌کنند و در گروه طبیعی قرار می‌گیرند. بناهای تاریخی، موزه‌ها و کلیساها به زندگی، هنر و باورهای انسان‌ها مربوط‌اند و در گروه فرهنگی و تاریخی جای می‌گیرند.

مثلاً هنگام برنامه‌ریزی سفر، یک خانواده ممکن است ساحل را انتخاب کند و خانواده‌ای دیگر بازدید از موزه را ترجیح دهد. همین تنوع، به جذب گردشگران با علاقه‌های متفاوت کمک می‌کند.

جاذبه‌های گردشگری فقط مکان‌هایی برای دیدن و تفریح نیستند؛ می‌توانند برای کشور میزبان درآمد ایجاد کنند. گردشگر در سفر معمولاً برای اقامت، غذا، رفت‌وآمد و بازدید از بعضی مکان‌ها پول می‌پردازد. این پرداخت‌ها به فعالیت اقتصادی کسانی کمک می‌کند که به مسافران خدمات می‌دهند؛ مثلاً صاحب مهمان‌خانه یا راهنمای گردشگری.

کتاب از فرانسه، اسپانیا و ایتالیا به‌عنوان کشورهای مهم اروپا در جذب گردشگر و کسب درآمد از این راه نام می‌برد. پس برای توضیح اهمیت گردشگری، فقط نگوییم «مردم از مکان‌های زیبا دیدن می‌کنند»؛ باید به ارتباط این سفرها با اقتصاد هم توجه کنیم. البته این سه کشور تنها کشورهای گردشگرپذیر اروپا نیستند؛ آن‌ها از مهم‌ترین نمونه‌های معرفی‌شده در کتاب‌اند.

اول جای افریقا را روی نقشهٔ ذهنی‌ات پیدا کن: این قاره از نظر وسعت، پس از آسیا قرار می‌گیرد؛ یعنی دومین قارهٔ بزرگ جهان است. اقیانوس اطلس در غرب و اقیانوس هند در شرق آن قرار دارند. در شمال، ساحل دریای مدیترانه را دارد و به سمت جنوب تا دماغهٔ امیدنیک امتداد می‌یابد.

حالا مدار استوا را مثل خطی تصور کن که از وسط قاره می‌گذرد. بخش بالای این خط در نیم‌کرهٔ شمالی و بخش پایین آن در نیم‌کرهٔ جنوبی است. پس افریقا را نباید فقط متعلق به یکی از این دو نیم‌کره دانست. برای یادآوری، یک طرح ساده از قاره بکش و استوا را از میانهٔ آن عبور بده.

برای شناخت ناهمواری‌های افریقا، اول شکل کلی آن را به خاطر بسپار: بخش بزرگی از این قاره فلاتی وسیع و کم‌ارتفاع است. فلات یعنی پهنه‌ای نسبتاً هموار که از زمین‌های پیرامونش بالاتر قرار دارد؛ پس «فلات» همان دشت کم‌ارتفاع نیست.

در افریقا کوه‌های بلند نسبتاً کم‌اند، اما این به معنی نبودن کوه نیست. رشته‌کوه اطلس در شمال‌غربی قاره قرار دارد و تنها چین‌خوردگی مهم آن است. اگر بخواهی نقشه‌ای ساده برای مرور بسازی، ابتدا پهنهٔ فلاتی قاره را در نظر بگیر و سپس در گوشهٔ شمال‌غربی، جای اطلس را علامت بزن. این کار کمک می‌کند ویژگی عمومی قاره را با یک ناهمواری مشخص اشتباه نگیری.

حالا از شمال‌غربی به شرق افریقا برویم. دو قلهٔ بلند این بخش، کنیا با ارتفاع $5200$ متر و کلیمانجارو با ارتفاع $5900$ متر هستند. پس کلیمانجارو از کنیا بلندتر است. وجود این قله‌ها یادآوری می‌کند که شکل کلی فلاتی افریقا، به معنی یکسان بودن همهٔ بخش‌های آن نیست.

شرق افریقا دریاچه‌های زیادی هم دارد. بسیاری از آن‌ها بر اثر فرونشستن زمین یا شکستگی‌های بزرگ پوستهٔ زمین پدید آمده‌اند؛ یعنی تغییر شکل زمین در پیدایش آن‌ها نقش داشته است. شکستگی‌ها می‌توانند در مسیر رود نیز اختلاف ارتفاع ایجاد کنند. آب رود هنگام عبور از چنین جایی فرو می‌ریزد و آبشار شکل می‌گیرد؛ آبشار ویکتوریا روی رود زامبز نمونه‌ای از این وضعیت است.

تا اینجا ناهمواری‌های داخل قاره را شناختیم؛ حالا به لبهٔ آن، یعنی ساحل، نگاه کنیم. ساحل اروپا بریدگی‌های فراوانی دارد، اما کناره‌های افریقا در مقایسه با آن صاف‌تر و کم‌بریدگی‌اند. منظور از صاف بودن اینجا، شکل خط ساحل روی نقشه است، نه اینکه زمین کنار دریا هیچ پستی‌وبلندی نداشته باشد.

بریدگی‌های ساحلی مانند خلیج‌ها می‌توانند فضاهای مناسب‌تری برای پهلو گرفتن کشتی‌ها فراهم کنند. در نتیجه، کم بودن این بریدگی‌ها در افریقا، ساخت بندر و پهلو گرفتن کشتی‌ها را در بسیاری از کناره‌های آن نامناسب‌تر می‌کند. دقت کن که «چندان مناسب نیست» با «اصلاً بندر ندارد» فرق دارد؛ کتاب از یک محدودیت طبیعی حرف می‌زند، نه ناممکن بودن بندرسازی.

برای شناخت آب‌وهوا، دو پرسش جدا بپرس: «هوا چقدر گرم است؟» و «چقدر باران می‌بارد؟» خط استوا از میان افریقا می‌گذرد و تابش خورشید در نواحی استوایی و اطراف آن تقریباً عمودی است؛ بنابراین بیشتر این قاره گرم است و در بیشتر قسمت‌هایش زمستان دیده نمی‌شود. اما همه‌جای آن خشک نیست! اطراف استوا، از سمت شمال تا دریاچهٔ چاد و از سمت جنوب تا رود زامبزی، بارش فراوان و هوای گرم و مرطوب دارد. به این ناحیه «افریقای سبز» می‌گویند. جنگل‌های استوایی کنگو نمونه‌ای از این محیط‌اند. پس وقتی واژهٔ «گرم» را می‌شنوی، فوراً بیابان را تصور نکن؛ یک جنگل پرباران هم می‌تواند گرم باشد.

حالا در ذهنت از اطراف استوا به‌سوی شمال یا جنوب حرکت کن. در الگوی کلی کتاب، هرچه جلوتر می‌روی، باران و رطوبت کمتر می‌شود و محیط به‌تدریج گرم و خشک می‌شود. صحرای بزرگ در شمال افریقا و بیابان کالاهاری در جنوب آن قرار دارند. برای به‌خاطر سپردن، استوا را میان قاره تصور کن و دو سوی آن را دنبال کن: جنگل‌های مرطوب کم‌کم جای خود را به محیط‌های خشک می‌دهند. البته همهٔ شمال افریقا بیابانی نیست؛ بخش کوچکی که کنار دریای مدیترانه قرار دارد، آب‌وهوای مدیترانه‌ای دارد. بنابراین هنگام توصیف افریقا، به‌جای «همه‌جا»، از عبارت‌هایی مثل «بیشتر نواحی» و «بخش کوچکی» استفاده کن.

افریقا با وجود بیابان‌های پهناور، رودهای مهم و پرآبی هم دارد: نیل، کنگو، نیجر، اورانژ و زامبزی. مصب، جایی است که رود به دریا یا پهنهٔ آبی دیگری می‌ریزد. رودهای پرآب با آوردن و برجا گذاشتن رسوب در این بخش، جلگه‌ها و دلتاهایی ایجاد می‌کنند. اما آیا هر رود پرآبی در تمام مسیر برای کشتی مناسب است؟ نه؛ برخی رودها در مسیرشان با شکست‌های بزرگ زمین روبه‌رو می‌شوند و عبور کشتی در آن قسمت‌ها مناسب نیست. مثل راهی که پهن است، اما ناهمواری شدید اجازهٔ عبور آسان نمی‌دهد. پس برای بررسی کشتیرانی، هم مقدار آب مهم است و هم وضعیت مسیر رود.

بزرگ بودن یک سرزمین لزوماً به معنی جمعیت زیاد نسبت به وسعت آن نیست. کتاب، افریقا را قاره‌ای معرفی می‌کند که نسبت به وسعتش جمعیت کمی دارد. جمعیت هم در همهٔ جای آن یکسان پخش نشده است؛ بخش‌های وسیعی از بیابان‌ها و جنگل‌های انبوه استوایی خالی از جمعیت‌اند. برای فهم این وضعیت، فقط به طبیعت نگاه نکن. استعمار، نسل‌کشی، جنگ‌های داخلی و قحطی نیز جان بسیاری از مردم را گرفته‌اند. کمبود بهداشت، بیماری‌ها و خشک‌سالی هم مانع رشد جمعیت شده‌اند. بنابراین توضیح جمعیت افریقا مانند کنار هم گذاشتن چند قطعهٔ یک تصویر است: محیط طبیعی، رویدادهای تاریخی و شرایط زندگی مردم همگی اهمیت دارند.

مردم افریقا از نظر ظاهر، زبان و فرهنگ متنوع‌اند و نباید همهٔ آن‌ها را یکسان تصور کرد. کتاب در دسته‌بندی خود بیشتر مردم قاره را سیاه‌پوست معرفی می‌کند و از جمعیت سفیدپوست در شمال صحرای بزرگ و بخش کوچکی از جنوب قاره نام می‌برد. این توصیف ظاهری، چیزی دربارهٔ توانایی یا ارزش انسان‌ها نمی‌گوید. از نظر زبان، در کشورهای شمال صحرای بزرگ مانند مصر، الجزایر و مراکش، عربی رایج است. در کشورهای دیگر، زبان‌های محلی و نیز زبان‌هایی مانند فرانسوی یا انگلیسی به کار می‌روند. رواج این زبان‌های اروپایی با نفوذ و استعمار گذشته ارتباط دارد؛ پس زبان هم می‌تواند نشانه‌ای از تاریخ یک سرزمین باشد.

برای شناخت افریقا، نباید همهٔ مردم آن را از نظر دین یکسان بدانیم. در شمال قاره، بیشتر مردم مسلمان‌اند؛ اما در دیگر مناطق، مسیحیت و باورهایی که کتاب آن‌ها را «مذاهب ابتدایی» می‌نامد، رواج دارند. پس واژهٔ بیشتر مهم است: این واژه به معنی «همه» نیست. در همین صفحات، مسجد حسن ثانی در مراکش و مسجد بزرگ مالی معرفی شده‌اند. وجود این بناها به ما کمک می‌کند نشانه‌های دینی را در چشم‌انداز شهرها ببینیم. وقتی دربارهٔ دین مردم یک قاره حرف می‌زنی، بهتر است منطقه را هم مشخص کنی؛ درست مانند اینکه برای توصیف آب‌وهوای یک کشور بزرگ، همهٔ شهرهایش را یکسان در نظر نمی‌گیری.

افریقا منابع فراوانی مانند نفت، طلا، الماس، مس و جنگل دارد؛ ولی داشتن منابع با توانایی استفاده از آن‌ها برای پیشرفت یکی نیست. کتاب موانع پیشرفت را در دو گروه قرار می‌دهد. عوامل خارجی از بیرون قاره اثر می‌گذارند؛ مانند استعمار، غارت منابع و دخالت قدرت‌ها در جنگ‌ها و بحران‌ها. عوامل داخلی به شرایط درون قاره مربوط‌اند؛ مانند محیط طبیعی دشوار، بیماری، بی‌سوادی، جنگ داخلی و حکومت‌های وابسته و استبدادی. برای فهم تفاوت، باغی پربار را تصور کن: هم بردن محصول به دست دیگران به صاحب باغ آسیب می‌زند و هم بیماری درختان و کمبود مهارت باغبانی. پس برای توضیح وضعیت افریقا، نباید فقط به یک علت تکیه کنیم.

بخش مهمی از صادرات کشورهای افریقایی، محصولات معدنی و کشاورزی است. این محصولات اغلب مواد اولیهٔ کارخانه‌های کشورهای صنعتی می‌شوند؛ بنابراین صادرات فراوان، لزوماً نشانهٔ رشد صنعت نیست. مثلاً کاکائو می‌تواند از مزرعه صادر شود و در کارخانه به شکلات تبدیل شود؛ تولید محصول کشاورزی با ساخت کالای نهایی تفاوت دارد. در افریقا محصولات گرمسیری و استوایی مانند قهوه، کاکائو و کائوچو تولید می‌شود. کائوچوی طبیعی ماده‌ای به‌دست‌آمده از شیرهٔ برخی درختان است که در ساخت کالاهای لاستیکی کاربرد دارد. در اطراف درهٔ نیل هم مزارع پنبه وجود دارد. برای یادگیری، محصولات را با محل یا شرایط رشدشان پیوند بده، نه اینکه فقط نام‌ها را جداگانه حفظ کنی.

گردشگری افریقا فقط دیدن جانوران نیست. کتاب سه گروه مهم از جاذبه‌ها را معرفی می‌کند: سواحل مدیترانه‌ای شمال افریقا، پارک‌های ملی حیات‌وحش و آثار باستانی کشورهای قدیمی. هر گروه برای علاقه‌ای متفاوت جذاب است؛ کسی ساحل را دوست دارد، دیگری تماشای جانوران در محیط طبیعی را و فردی هم شناخت گذشته را. در تصاویر صفحات، آبشار کالاندولا در آنگولا و مجمع‌الجزایر زنگبار در تانزانیا هم معرفی شده‌اند. برای تشخیص نوع جاذبه، از خودت بپرس: «این مکان بیشتر به طبیعت مربوط است یا به زندگی و تاریخ انسان‌ها؟» آبشار نمونه‌ای طبیعی است، در حالی که یک بنای باستانی به تاریخ و فرهنگ مربوط می‌شود.

برای مرور واژه‌ها، اول نوع هر پدیده را پیدا کن. جریان گرم دریایی، آبِ در حال حرکت در اقیانوس است که از آب اطراف گرم‌تر است؛ گلف‌استریم از حوالی استوا به اروپا می‌رسد. اسکاندیناوی در شمال اروپاست؛ کتاب در تعریف جغرافیایی آن سوئد، نروژ و فنلاند و در تعریف فرهنگی، سوئد، نروژ و دانمارک را نام می‌برد. پس باید به نوع تعریف توجه کنیم. دماغهٔ امیدنیک در ساحل جنوب‌غربی افریقاست؛ نامش با امید دریانورد پرتغالی به یافتن راه هند پیوند دارد. بالکان شبه‌جزیره‌ای در جنوب‌شرقی اروپاست؛ نام آن از کوه‌های بالکان در بلغارستان گرفته شده است. لاپلند به سرزمین‌های سرد و قطبی شمال اروپا گفته می‌شود که بخش‌هایی از سوئد، فنلاند، نروژ و شمال روسیه را دربرمی‌گیرد. این نام‌ها را با دو پرسش مرور کن: «چه نوع پدیده‌ای است؟ کجا قرار دارد؟»