خلاصه درس فصل ۱ فارسی دهم؛ درسنامه و نکات مهم

آموختن از دل داستان

تا حالا داستانی خوانده‌ای که بعد از تمام شدنش، به رفتار خودت فکر کنی؟ گاهی یک داستان، بدون اینکه مستقیم نصیحتمان کند، چیزی دربارهٔ زندگی به ما می‌آموزد.

ادبیات تعلیمی با هدف آموزش نوشته می‌شود؛ موضوع آن می‌تواند اخلاق، رفتار اجتماعی، حکمت یا دانش باشد. اما قرار نیست همیشه شبیه مجموعه‌ای از پندهای مستقیم باشد. نویسنده می‌تواند اندیشهٔ آموزنده‌اش را در دل یک ماجرا بگذارد تا خواننده با دنبال کردن رویدادها، خودش به آن برسد.

مثلاً داستان دانش‌آموزی که با کمک هم‌کلاسی‌هایش مسئله‌ای را حل می‌کند، می‌تواند ارزش همکاری را نشان دهد، بی‌آنکه مدام بگوید «همکاری کنید».

در شعر «چشمه» هم با ماجرایی خیال‌انگیز روبه‌رو هستیم: چشمه حرف می‌زند و از خودش تعریف می‌کند. برای دریافت جنبهٔ تعلیمی شعر، باید از خود بپرسیم: این ماجرا چه نکته‌ای دربارهٔ رفتار انسان‌ها به ما می‌آموزد؟

چشمه در آینهٔ خودش

فرض کن کسی در کاری استعداد دارد، اما کم‌کم می‌گوید: «هیچ‌کس به پای من نمی‌رسد!» آیا مشکل، استعداد اوست یا نگاهش به خودش و دیگران؟

چشمه هم زیبا و سودمند است؛ به سبزه‌ها آب می‌رساند و تصویر ماه در آبش دیده می‌شود. امّا از این ویژگی‌ها نتیجه می‌گیرد که از همه برتر است:

گفت: «درین معرکه، یکتا منم / تاج سرِ گلبن و صحرا، منم

تکرار «منم» نشان می‌دهد که چشمه چقدر به خودش مشغول است. او حتّی رسیدن قطرهٔ باران به آب خود را نشانهٔ شرمندگی قطره در برابر خودش می‌بیند! پس مسئله، انکار زیبایی و فایدهٔ چشمه نیست؛ مسئله این است که توانایی‌هایش را دلیل بی‌همتا بودن خود می‌داند.

در این داستان، چشمه فقط یک پدیدهٔ طبیعی نیست؛ نماد انسان‌های مغرور و خودبزرگ‌بین است. شاعر با رفتار و سخنان چشمه، ویژگی این انسان‌ها را پیش چشم ما می‌آورد.

روبه‌رو شدن با دریا

تا پیش از دیدن دریا، چشمه فقط زیبایی و توانایی خودش را می‌بیند و هیچ همتایی برای خود نمی‌شناسد. اما کمی دورتر، با دریایی خروشان و سهمگین روبه‌رو می‌شود؛ دریایی که موج‌هایش با قدرت به ساحل می‌کوبند.

این دیدار، نقطهٔ چرخش داستان است. چشمه می‌خواهد از آن جای پرخطر دور شود، اما چنان شگفت‌زده می‌ماند که دیگر سخنی برای گفتن ندارد. شاعری که پیش‌تر خودستایی‌های چشمه را نشان داده بود، اکنون سکوت او را پیش چشم ما می‌گذارد:

لیک چنان خیره و خاموش ماند / کز همه شیرین سخنی، گوش ماند

مثلاً کسی را تصور کن که چون در تیم مدرسه بهترین بازیکن است، خودش را از همه برتر می‌داند؛ اما در مسابقه‌ای بزرگ‌تر با بازیکنانی بسیار تواناتر روبه‌رو می‌شود. توانایی قبلی او از بین نرفته؛ فقط می‌فهمد شناختش از دیگران محدود بوده است.

چشمه هم هنوز زیبا و سودمند است؛ آنچه فرو می‌ریزد، ادعای بی‌رقیب بودن اوست، نه ارزش واقعی‌اش. پایان داستان به ما یادآوری می‌کند که توانایی‌هایمان را بشناسیم، اما گرفتار غرور نشویم.

باز کردن گره زبان شعر

گاهی واژه‌های شعر آشنا هستند، اما معنایشان با کاربرد روزمره فرق دارد. مثلاً امروز «همسری» بیشتر ما را به یاد ازدواج می‌اندازد؛ ولی وقتی چشمه می‌پرسد چه کسی می‌تواند با او «همسری» کند، منظورش برابری و رقابت است. پس برای فهم واژه، باید به جمله و موقعیت آن نگاه کنیم. «در بنِ این پردهٔ نیلوفری» یعنی زیر این آسمان آبی و «یله» یعنی رها.

گره دیگر، جابه‌جایی اجزای جمله است. مثل وقتی پیام دوستی را می‌خوانی و برای روشن شدن منظورش، جمله را در ذهنت مرتب می‌کنی. در آغاز شعر، «گشت» پیش از «چشمه» آمده است. اگر بپرسیم «چه چیزی؟ از کجا؟ چه شد؟»، به این ترتیب می‌رسیم: چشمه‌ای از سنگی جدا شد. «غلغله‌زن، چهره‌نما، تیزپا» نیز ویژگی‌های همان چشمه‌اند: پرجوش‌وخروش، نمایان و تندرو.

پس دو کلید داریم: معنا را از بافت پیدا کن؛ جمله را به ترتیب معمول برگردان.

دیدن تصویرهای شاعرانه

شاعر فقط خبر نمی‌دهد؛ با واژه‌ها تصویر می‌سازد. برای شناخت آرایه‌ها، بپرس: «این واژه چه معنایی دارد و چه رابطه‌ای میان دو پدیده ساخته شده است؟»

• تشبیه: چیزی به چیز دیگر مانند می‌شود. در «گاه چو تیری که رود بر هدف»، حرکت چشمه به حرکت تیر مانند شده است؛ وجه مشترکشان سرعت و حرکت مستقیم است.
• جان‌بخشی: رفتار یا ویژگی انسانی به پدیده‌ای غیرانسانی نسبت داده می‌شود. چشمه در این شعر حرف می‌زند و خودستایی می‌کند؛ انگار انسانی مغرور است.
• حس‌آمیزی: دو حس، یا یک حس و مفهومی ذهنی، با هم می‌آمیزند. در «شیرین‌سخنی»، شیرینی به چشایی مربوط است و سخن به شنوایی؛ درست مثل وقتی در گفت‌وگوی روزمره از «صدای گرم» حرف می‌زنیم.
• مجاز: واژه در معنایی غیرحقیقی، اما مرتبط با معنای اصلی، به کار می‌رود. در پایان شعر، «گوش ماند» یعنی چشمه فقط شنونده شد؛ «گوش» به جای شنونده آمده است، چون گوش ابزار شنیدن است.

پس تنها پیدا کردن یک واژه کافی نیست؛ باید بتوانی رابطه‌ای را که آرایه می‌سازد توضیح بدهی.

از واژه تا تصویر

وقتی یک بیت در نگاه اول دشوار است، اول معنای واژه‌ها و ترتیب جمله را روشن کن؛ بعد سراغ تصویرهای شاعر برو.

مثلاً «یله» یعنی رها. بیت «گشت یکی چشمه ز سنگی جدا / غلغله‌زن، چهره‌نما، تیزپا» را می‌توان چنین مرتب کرد: «یک چشمه، غلغله‌زن، چهره‌نما و تیزپا، از سنگی جدا گشت.» حالا اتفاقِ بیت روشن‌تر است.

برای شناخت تصویرها، این تفاوت‌ها را به خاطر بسپار:

• تشبیه: چیزی به چیز دیگر مانند می‌شود؛ در «گاه چو تیری که رود بر هدف»، حرکت آب به حرکت تیر مانند شده است.
• حس‌آمیزی: دو حس، یا یک حس و مفهومی ذهنی، در هم می‌آمیزند؛ مثلاً در «صدای شیرین»، شنوایی با چشایی همراه شده است.
• حقیقت و مجاز: «گوش» در «گوشم درد می‌کند» نام اندام شنوایی است؛ اما در بیتِ «پشت دیوار آنچه گویی، هوش دار / تا نباشد در پس دیوار، گوش»، منظور انسانی است که پنهانی گوش می‌دهد. این کاربرد مجاز است؛ چون اندام شنوایی به جای شخص آمده و میان این دو ارتباط وجود دارد.

پس هر کاربرد غیرحقیقی را حس‌آمیزی ندان؛ ببین دقیقاً چه رابطه‌ای ساخته شده است.

از خودبینی تا فروتنی

گاهی تا وقتی فقط خودمان را دیده‌ایم، خیال می‌کنیم از همه تواناتریم؛ مثلاً شاگردی که در جمع دوستانش بهترین بازیکن است، با دیدن یک تیم حرفه‌ای تازه می‌فهمد چقدر جای پیشرفت دارد.

دیدار با دریا برای چشمه چنین تجربه‌ای است. چشمه پیش از آن به زیبایی و توانایی خود می‌نازد؛ اما عظمت و خروش دریا نگاهش را تغییر می‌دهد و او را با محدودیت‌های خودش روبه‌رو می‌کند.

در شعر سعدی هم قطرۀ باران با دیدن پهنای دریا، کوچکی خود را درمی‌یابد. سپس صدف او را می‌پرورد و قطره به مروارید تبدیل می‌شود. پس در این شعر، فروتنی زمینۀ رشد و ارزشمندی است.

نقطۀ مشترک دو شعر، کناررفتن خودبینی در برابر عظمت دریاست؛ با این تفاوت که سعدی سرانجامِ ارزشمندشدن قطره را هم نشان می‌دهد. فروتنی را با بی‌ارزش‌دانستن خود اشتباه نگیر: شناخت محدودیت‌ها می‌تواند آغاز یادگیری باشد.

خرد در وقت عمل

اگر بدانی فردا راهی بسته می‌شود، امروز مسیرت را عوض می‌کنی یا صبر می‌کنی تا پشت مانع بمانی؟ حکایت «پیرایۀ خرد» تفاوت همین تصمیم‌ها را نشان می‌دهد. «پیرایه» یعنی زیور؛ اینجا خرد چیزی است که به انسان ارزش می‌دهد.

ماهی اوّل دوراندیش است و به‌موقع اقدام می‌کند: خبر صیّادان را جدّی می‌گیرد و پیش از بسته‌شدن راه، از آبگیر بیرون می‌رود. دانستنِ خطر، بدون حرکت، نجاتش نمی‌داد.

ماهی دوم فرصت نخست را از دست داده، امّا هنگام خطر فکر می‌کند و چاره می‌یابد. خودش را به مردن می‌زند؛ صیّاد او را بیرون می‌اندازد و او به جوی می‌گریزد. نجات او تأییدِ تأخیر نیست؛ نشان می‌دهد پس از اشتباه هم نباید از فکرکردن دست کشید.

ماهی سوم فقط این‌سو و آن‌سو می‌رود و گرفتار می‌شود؛ جنب‌وجوش با اقدام سنجیده یکی نیست. مثلاً برای امتحان، برنامه‌ریزی زودهنگام بهتر است؛ اگر دیر شروع کردی، انتخاب کارهای مهم کمک می‌کند، نه ورق‌زدنِ بی‌هدف کتاب.

آموختن و درست زیستن

اگر دوستت اشتباه تو را گوشزد کند، پذیرفتنش خجالت دارد یا نشانۀ رشد است؟ در اندرزهای قابوس‌نامه، یادگرفتن مایۀ شرمندگی نیست؛ نپذیرفتنِ نادانی و دوری از آموختن است که آدم را گرفتار می‌کند.

این متن چند راه برای درست زیستن پیش پایمان می‌گذارد:

• یک‌رنگی: رفتارمان با ادعایمان یکی باشد؛ مثلاً از صداقت حرف نزنیم و خودمان دروغ بگوییم.
• انصاف: پیش از داوری دیگران، حق را بپذیریم و سهم خودمان را در اشتباه ببینیم.
• پایداری: با هر اتفاق کوچک، تعادل و رفتار سنجیدۀ خود را از دست ندهیم.
• قدردانی: زحمت دیگران را نادیده نگیریم و به‌اندازۀ شایستگی‌شان سپاسگزار باشیم.

احترام به نزدیکان و بزرگ‌ترها هم به معنای بی‌عیب دانستن آنان نیست. می‌توانیم خوبی‌هایشان را بیاموزیم و هم‌زمان اشتباهشان را تشخیص بدهیم. مثلاً در کار گروهی، هم از کمک دوستمان تشکر کنیم، هم اگر پاسخ او نادرست بود، محترمانه اصلاحش کنیم. احترام و سنجشگری می‌توانند کنار هم باشند.

جای خالیِ معنی‌دار

گاهی بخشی از جمله را نمی‌گوییم، امّا مخاطب می‌تواند آن را پیدا کند. برای شناخت نوع حذف، بپرس: «از کجا فهمیدم چه چیزی حذف شده؟»

• قرینۀ لفظی: نشانه‌ای در خودِ سخن داریم. مثلاً در «من کتاب می‌خوانم و خواهرم مجله»، فعلِ «می‌خواند» در بخش دوم حذف شده است. فعلِ بخش اوّل کمک می‌کند آن را بازیابی کنیم؛ هرچند شناسۀ فعل با نهاد تازه هماهنگ می‌شود.
• قرینۀ معنایی: مفهوم یا موقعیت، بخش حذف‌شده را روشن می‌کند. وقتی کنار پنجره می‌گویی «چه هوای خنکی!»، شنونده از معنای سخنت، فعلِ «است» را درمی‌یابد؛ این فعل پیش‌تر در جمله نیامده است.

در متن قابوس‌نامه هم در عبارت «به زبان، دیگر مگو و به دل، دیگر مدار»، بخش دوم را می‌توان «به دل، دیگر [چیزی] مدار» فهمید؛ معنای سخن ما را به جزء حذف‌شده راهنمایی می‌کند.

پس هر حذفی لفظی نیست؛ مهم این است که نشانه در عبارت آمده یا فقط از مفهوم فهمیده می‌شود.

معنای واژه در جمله

گاهی یک واژه با همان شکل نوشتاری، در دو جای جمله معنای متفاوتی دارد. پس برای معنی‌کردن، فقط به خود واژه نگاه نکن؛ ببین کنار کدام واژه‌ها آمده و چه نقشی دارد.

در بیت «عشق شوری در نهاد ما نهاد.»، نهادِ اوّل به معنای «سرشت و درون» است؛ امّا نهادِ دوم فعل است و معنای «قرار داد» می‌دهد. اگر این تفاوت را نبینیم، معنای بیت روشن نمی‌شود: عشق در درون ما شور و اشتیاق قرار داد.

برای یافتن مترادف هم همین روش کمک می‌کند: واژهٔ پیشنهادی را در جمله بگذار و ببین معنای اصلی حفظ می‌شود یا نه. مثلاً در «امروز هوا سرد است»، «خنک» از نظر معنا نزدیک به «سرد» است و «گرم» متضاد آن است؛ امّا در «برخورد سرد»، منظور پایین‌بودن دما نیست!

راهکار: جمله را بخوان، معنای واژه را در همان جمله پیدا کن، سپس سراغ مترادف یا متضاد برو.

جای خالیِ پیداشدنی

گاهی بخشی از جمله گفته نمی‌شود، ولی ما جای خالی‌اش را می‌فهمیم. سرنخی که کمکمان می‌کند، قرینه نام دارد.

حذف به قرینهٔ لفظی: سرنخ در خودِ کلام آمده است. مثلاً در «کیف من آبی است و کیف تو سبز»، بعد از «سبز» فعل «است» حذف شده است. چون همین فعل در جملهٔ اول آمده، می‌توانیم آن را بازیابی کنیم؛ پس حذف برای پرهیز از تکرار است.

حذف به قرینهٔ معنایی: بخش حذف‌شده را از مفهوم سخن یا موقعیت درمی‌یابیم، نه از واژه‌ای که پیش‌تر آمده باشد. مثلاً وقتی به دوستت می‌گویی «از مسابقه چه خبر؟»، منظورت «از مسابقه چه خبر داری؟» است؛ با اینکه «داری» در کلام نیامده است.

برای تشخیص نوع حذف، اول بخش حذف‌شده را برگردان؛ بعد بپرس: سرنخش در کلام آمده یا فقط از معنا فهمیده می‌شود؟ یادت باشد حذف فقط مخصوص فعل نیست؛ دیگر اجزای کلام هم با وجود قرینه می‌توانند حذف شوند.

تغییر فعل، حفظ شخص

فرض کن از دوستت می‌خواهی به حرفت گوش بدهد: «می‌شنوی» را به «بشنو» تبدیل می‌کنی. شکل فعل عوض شده، امّا مخاطب هنوز همان «تو» است. حفظ شخص یعنی هنگام تغییر فعل، گوینده یا مخاطب و مفرد یا جمع بودن آن را عوض نکنیم.

برای تبدیل فعل، اول بپرس: «این فعل با کدام ضمیر می‌آید؟» مثلاً «شنیده بودی» با «تو» می‌آید؛ پس دوم‌شخص مفرد است:

• امر: «بشنو»؛ از همان یک نفر می‌خواهیم کاری انجام دهد.
• ساخت منفی: «نشنیده بودی»؛ همان فعل را با حفظ زمان و شخص منفی می‌کنیم.
• مضارع اخباری: «می‌شنوی»؛ زمان و ساخت تغییر می‌کند، ولی شخص ثابت می‌ماند.

حواست باشد «بشنوید» جایگزین مناسبی برای «شنیده بودی» نیست؛ چون دوم‌شخص جمع است. پس بعد از هر تبدیل، دوباره ضمیر را بررسی کن: آیا هنوز همان فرد یا افراد را خطاب قرار داده‌ای؟

سخنِ غیرمستقیم و اثرگذار

فرض کن دوستت کارهایش را عقب می‌اندازد. می‌توانی مستقیم نصیحتش کنی یا بگویی: «قطره‌قطره جمع گردد وانگهی دریا شود.» این مَثَل، ارزش پیش‌رفتن با کارهای کوچک و پیوسته را با تصویری آشنا نشان می‌دهد. مَثَل‌ها تجربه‌ای مشترک را یادآوری می‌کنند؛ برای همین، سخن را فهمیدنی‌تر، قانع‌کننده‌تر و ماندگارتر می‌سازند.

کنایه هم منظور را غیرمستقیم می‌رساند، امّا نکته‌اش این است که نباید فقط به ظاهر عبارت بسنده کنیم. مثلاً وقتی می‌گوییم «پس از حلّ مسئله، نفسی راحت کشید»، منظورمان فقط نفس‌کشیدن نیست؛ می‌خواهیم بگوییم نگرانی او برطرف شد.

پس هنگام خواندن، دو پرسش به خودت کمک می‌کند: آیا عبارت، تجربه‌ای شناخته‌شده را برای اثرگذاری بیشتر یادآوری می‌کند؟ آیا پشت معنای ظاهری آن، منظور دیگری هم هست؟ مَثَل و کنایه گاهی در یک عبارت کنار هم قرار می‌گیرند، امّا دقیقاً یک چیز نیستند.

از عبارت تا پیام اخلاقی

فرض کن کسی برای فروش گوشی‌اش، عکس یک گوشی سالم را نشان دهد، اما گوشی خراب تحویل بدهد. چه چیزی در این رفتار نادرست است؟ او چیزی را وعده داده که با واقعیت فرق دارد.

پند «گندم نمای جو فروش مباش» هم ما را از همین ناهماهنگی دور می‌کند. در تصویر این عبارت، فروشنده گندم نشان می‌دهد، ولی جو می‌فروشد؛ یعنی آنچه عرضه می‌کند با آنچه به دیگران می‌دهد، یکسان نیست. نکته، بد بودنِ جو نیست؛ فریب دادنِ دیگران با ظاهری متفاوت از واقعیت است.

پس پیام این پند فقط به خریدوفروش محدود نمی‌شود: خودت، توانایی‌هایت و کارهایت را صادقانه معرفی کن. مثلاً اگر در یک کار گروهی فقط بخشی از گزارش را نوشته‌ای، همهٔ آن را کار خودت معرفی نکن.

برای رسیدن از عبارت به پیام اخلاقی، اول تصویر ظاهری را بشناس، بعد بپرس: «این رفتار در زندگی ما چه نمونه‌ای دارد؟»

دنیا از نگاه ناصر

تصوّر کن صبح بیدار شوی و منظره‌ای آشنا ناگهان تغییر کرده باشد؛ اول دنبال دلیلش می‌گردی! داستان «دیوار» هم با همین شگفتی آغاز می‌شود. ناصر از بالای پلّه‌ها چیزهایی می‌بیند که روز قبل نمی‌دید. ما هم همراه او، کم‌کم متوجّه فروریختن دیوار می‌شویم.

ناصر شخصیت اصلی داستان است؛ چون رویدادها حول تجربه‌های او پیش می‌روند و احساس‌ها و واکنش‌هایش را دنبال می‌کنیم.

امّا آیا خود ناصر داستان را تعریف می‌کند؟ نه؛ راوی از بیرون با نام «ناصر» یا ضمیر «او» درباره‌اش حرف می‌زند، پس روایت سوم‌شخص است. این راوی فقط رفتار بیرونی ناصر را گزارش نمی‌کند؛ از تعجّب، فکرها و احساس‌های او هم خبر دارد. بنابراین، زاویهٔ دید داستان را می‌توان سوم‌شخصِ محدود به ذهن ناصر دانست.

برای تشخیص زاویهٔ دید، دو چیز را جدا کن: «چه کسی روایت می‌کند؟» و «به ذهن چه کسی دسترسی داریم؟» اینجا ناصر روایت‌کننده نیست، امّا دریچهٔ اصلی ما برای تجربه‌کردن ماجراست.

از جشن تا دلتنگی

تصوّر کن راه رفت‌وآمدت به خانهٔ یک دوست ناگهان باز شود؛ بعد، چند روز نگذشته، دوباره آن را ببندند. احساس تو در این دو لحظه چه تغییری می‌کند؟

ناصر هم چنین تغییری را تجربه می‌کند. وقتی دیوار می‌ریزد، او و بهمن به‌آسانی کنار هم می‌روند، مهمان‌بازی می‌کنند و جشن می‌گیرند. امّا با آغاز بازسازی، ناصر پشت پنجره می‌ایستد و بغض می‌کند. راوی می‌گوید: «حیاط مثل گذشته از هم جدا می‌شد.» این جمله در صفحهٔ ۲۲، نقطهٔ مقابل آن شادی را نشان می‌دهد.

کشمکش یعنی برخورد خواستهٔ شخصیت با چیزی که مانع رسیدن به آن می‌شود. ناصر می‌خواهد کنار دوستش باشد، امّا دیوار دوباره راه ارتباط آسانشان را می‌بندد. پس مسئلهٔ اصلی او فقط کوچک‌شدن فضای بازی نیست؛ ترس از جدایی از دوستش است. کنار هم گذاشتن جشنِ آغاز و دلتنگیِ بعد، کمک می‌کند علت واکنش‌های او را بفهمیم.

دیوار، فراتر از آجر

یک دیوار معمولی، مرز دو خانه است؛ امّا در داستان، همین دیوار می‌تواند معنایی فراتر داشته باشد. نماد چیزی است که علاوه بر معنای ظاهری خود، ما را به مفهومی دیگر می‌رساند.

برای کشف معنای نمادین، باید سراغ نشانه‌های متن برویم. پیش از خراب‌شدن دیوار، همسایه‌ها کمتر یکدیگر را می‌دیدند و گفت‌وگوهایشان سرد بود؛ پس از فروریختن آن، دیدار، همکاری و خنده بیشتر شد. بنابراین، دیوار می‌تواند نماد جدایی و سردی رابطه‌ها باشد؛ مثل وقتی که می‌گوییم «بین دو دوست دیوار کشیده شده»، بی‌آنکه واقعاً آجری میانشان باشد.

در همین خوانش، بنّا می‌تواند نمایندهٔ کسانی باشد که این جدایی را دوباره برقرار می‌کنند. این برداشت به معنای بدخواه‌بودن او نیست؛ بنّا مشغول کار خودش است، امّا نتیجهٔ کارش از نگاه ناصر، دورشدن از دوستش است. پس باید میان «اثر کار یک شخصیت» و «قصد او» تفاوت بگذاریم.

وقتی دیوار دیو می‌شود

تا حالا شده در تاریکی، سایهٔ یک وسیلهٔ معمولی برایت شبیه موجودی ترسناک شود؟ احساس ما می‌تواند چهرهٔ چیزهای اطرافمان را در ذهنمان تغییر دهد. برای ناصرِ غمگین و درمانده هم دیوار دیگر فقط چند ردیف آجر نیست.

در صفحهٔ ۲۶ می‌خوانیم:

جلوی چشم‌های غم‌زده‌اش دیوار مثل دیو ایستاده بود و با اخم به او نگاه می‌کرد.

نویسنده در این جمله از دو شگرد کمک گرفته است. نخست، دیوار را با واژهٔ «مثل» به دیو تشبیه می‌کند؛ این شباهت، بزرگی و ترسناکی دیوار را از نگاه ناصر نشان می‌دهد. سپس می‌گوید دیوار «با اخم» نگاه می‌کند. اخم‌کردن و نگاه‌کردن رفتار موجود زنده است؛ نسبت‌دادن چنین رفتار انسانی به دیوار، تشخیص یا جان‌بخشی نام دارد.

این تصویرها نمی‌گویند دیوار واقعاً زنده شده است؛ نشان می‌دهند ناصر چقدر احساس ترس و بی‌پناهی می‌کند. نویسنده به‌جای اینکه فقط بگوید «ناصر می‌ترسید»، ترس او را پیش چشم ما می‌آورد.

پایان؛ ترس به جای اعتراض

ناصر که نمی‌تواند جلوی ساخته‌شدن دیوار را بگیرد، خشمش را متوجّه بنّا می‌کند. پاره‌آجری برمی‌دارد تا به او بزند؛ امّا درست پیش از پرتاب، خیال می‌کند دیوار به طرفش حرکت کرده است. ترس جای خشم را می‌گیرد، آجر از دستش می‌افتد و به آغوش مادر پناه می‌برد.

نکتهٔ مهم، تفاوتِ خیال ناصر با واقعیت داستان است. راوی می‌گوید «به نظرش رسید»؛ پس حرکت‌کردن دیوار، برداشتِ کودکِ ترسیده است، نه اتفاقی واقعی. شاید تو هم در تاریکی، سایهٔ یک وسیله را شبیه موجودی ترسناک دیده باشی؛ احساس ترس واقعی است، ولی آن وسیله جان نگرفته است.

این پایان نشان می‌دهد احساس تنهایی و ناتوانی ناصر به اوج رسیده است. او نه توانسته بزرگ‌ترها را قانع کند، نه راهی برای رسیدن به دوستش پیدا کرده است. می‌توانیم ناراحتی او را بفهمیم، بی‌آنکه آسیب‌زدن به بنّا را درست بدانیم.