خلاصه درس ۱ دین و زندگی دهم انسانی؛ درسنامه و نکات مهم

جهان، بیهوده نیست

تا حالا موجودی را دیده‌ای و با خودت گفته‌ای: «این دیگر برای چه آفریده شده؟» ندانستنِ هدف یک موجود، با بی‌هدف بودن آن فرق دارد. مثلاً اگر کاربرد وسیله‌ای را در آزمایشگاه مدرسه نشناسی، نمی‌توانی نتیجه بگیری که آن وسیله بی‌مصرف است؛ شاید فقط شناخت تو از آن کافی نباشد.

در این درس، دلیل هدفمندی جهان، حکمت خداوند است: خداوند کار بیهوده انجام نمی‌دهد؛ پس آفرینش موجودات هم بی‌هدف نیست. آیات آغاز درس نیز ما را به فکر کردن دربارهٔ آسمان‌ها، زمین و آمدوشد شب و روز دعوت می‌کنند تا به بیهوده نبودن آفرینش توجه کنیم.

انسان هم بخشی از همین جهانِ آفریده‌شده است؛ بنابراین زندگی او نیز هدف دارد. فرصت زندگی برای رسیدن به آن هدف است، نه صرفاً گذراندن روزها.

هدف را باید انتخاب کنیم

یک دانهٔ گندم را تصور کن: اگر شرایط رشد فراهم باشد، جوانه می‌زند و به‌سوی خوشه‌دادن پیش می‌رود؛ لازم نیست اول دربارهٔ مقصد زندگی‌اش فکر کند! حرکت گیاه به‌سوی هدفش طبیعی است و حیوان هم به‌صورت غریزی به‌سوی هدف خود می‌رود.

اما انسان برای رسیدن به هدف آفرینش خود، باید آن را بشناسد، انتخاب کند و برای رسیدن به آن قدم بردارد. یعنی رشد بدن و گذشت زمان، به‌تنهایی ما را به هدف زندگی نمی‌رساند.

مثلاً برای یادگرفتن یک مهارت، فقط بزرگ‌ترشدن کافی نیست؛ باید بفهمی چه می‌خواهی یاد بگیری، تصمیم بگیری و تمرین کنی. این مثال کمک می‌کند نقش شناخت، انتخاب و تلاش را در زندگی ببینی.

پس هدفمند آفریده‌شدن انسان به این معنا نیست که بدون شناخت و تصمیم، خودبه‌خود به مقصد می‌رسد. ما در پیمودن مسیر زندگی نقش آگاهانه داریم.

استعدادهای بسیار، انتخاب‌های بسیار

تصور کن برای شرکت در فعالیت‌های مدرسه می‌توانی میان ورزش، پژوهش، کار هنری و کمک به دیگران انتخاب کنی. چرا این‌همه راه پیش روی توست؟ چون توانایی‌های انسان به یک زمینه محدود نیست.

انسان هم استعدادهای مادی دارد، مانند توانایی‌های بدنی، و هم استعدادهای معنوی، مانند توانایی رشد اخلاقی و مهربانی. در مقایسه با گیاهان و حیوانات که استعدادهای محدودتری دارند، این تنوع استعدادها، راه‌های بیشتری پیش پای انسان می‌گذارد.

اما زیاد بودن گزینه‌ها، به‌تنهایی انتخاب درست را تضمین نمی‌کند. مثلاً وقتی برای وقت آزاد خود برنامه می‌ریزی، باید فکر کنی کدام فعالیت به رشد توانایی‌هایت کمک بیشتری می‌کند؛ نه اینکه فقط ببینی کدام کار در دسترس‌تر است. پس استعدادهای بیشتر، انتخاب سنجیده‌تری هم می‌طلبد.

خواستنِ بی‌پایان

تا حالا شده برای رسیدن به موفقیتی خیلی تلاش کنی، اما بعد از رسیدن به آن، باز هم بخواهی جلوتر بروی؟ مثلاً در مهارتی پیشرفت کنی و از موفقیتت خوشحال باشی، ولی یادگیری‌ات را تمام‌شده ندانی و بخواهی توانایی بیشتری پیدا کنی.

این مثال کمک می‌کند یکی از ویژگی‌های انسان را بشناسیم: بی‌نهایت‌طلبی. خواستهٔ انسان با رسیدن به هدف‌های محدود پایان نمی‌یابد؛ او در پی چیزی است که تمام‌شدنی نباشد. این ویژگی فقط به پول و دارایی مربوط نیست؛ میل به دانستن و رشد کردن هم می‌تواند پیوسته ادامه پیدا کند.

در مقایسهٔ کتاب، گیاهان و حیوانات هدف‌های محدودی دارند و در مسیر رشد خود به حد معینی می‌رسند؛ اما انسان افقی پایان‌ناپذیر می‌خواهد. پس رسیدن به یک موفقیت محدود، با پایان یافتن همهٔ خواسته‌های انسان یکی نیست. بی‌نهایت‌طلبی هم لزوماً به معنای ناراضی بودن از موفقیت‌های فعلی نیست.

نگاه متفاوت، هدف متفاوت

چرا دو هم‌کلاسی با امکانات شبیه، هدف‌های متفاوتی برای زندگی دارند؟ برای یافتن پاسخ، باید ببینیم هرکدام چه چیزی را ارزشمند می‌دانند و چه تصوری از خود و جهان دارند. این بینش و نگرش، جهت انتخابشان را مشخص می‌کند.

مثلاً یکی فکر می‌کند ارزش زندگی به مشهور شدن است؛ پس برنامه‌هایش را برای شناخته‌شدن تنظیم می‌کند. دیگری خدمت به مردم را ارزشمند می‌داند و برای یادگیری مهارتی تلاش می‌کند که با آن به دیگران کمک کند. تفاوت انتخاب این دو، از تفاوت نگاهشان سرچشمه می‌گیرد.

پس از گوناگونی هدف‌های مردم نمی‌توان نتیجه گرفت که خداوند برای هر گروه، هدف آفرینش متفاوتی قرار داده است. هدف‌هایی که انسان‌ها انتخاب می‌کنند، بازتاب نگاه و اندیشهٔ آن‌هاست؛ بنابراین برای بررسی انتخاب‌هایمان، باید به فکرهای پشت آن‌ها هم توجه کنیم.

معیار انتخاب هدف اصلی

فرض کن می‌خواهی برای آینده‌ات برنامه بریزی. هدف‌های زیادی پیش روی توست؛ اما وقت و فرصت زندگی محدود است. چطور بفهمی کدام هدف شایسته است مسیر اصلی زندگی‌ات را تعیین کند؟

برای سنجیدن هدف‌ها، دو پرسش راهنما داریم:

• ماندگاری: نتیجهٔ این هدف زود تمام می‌شود یا همیشگی است؟
• گستردگی: این هدف فقط بخشی از خواسته‌های مادی مرا پاسخ می‌دهد یا استعدادهای مادی و معنوی بیشتری را شکوفا می‌کند؟

مثلاً خریدن یک گوشی می‌تواند نیازی واقعی را برطرف کند، اما نه اثرش همیشگی است و نه همهٔ توانایی‌های تو را پرورش می‌دهد؛ پس به‌تنهایی برای هدف اصلی زندگی کافی نیست. در نگاه آیات این درس، هدف‌های اخروی ماندگارند و پاسخ‌گوی استعدادهای بیشتری هستند.

البته خواستنِ آخرت به‌تنهایی کافی نیست. آیات سورهٔ اسراء، رسیدن به نتیجه را همراه با ایمان به خدا و کوشش متناسب با آن هدف مطرح می‌کنند؛ همان‌طور که صرف آرزوی یادگیری، بدون تمرین، کسی را دانشمند نمی‌کند.

دنیا؛ هدف فرعی، نه رقیب آخرت

آیا برای توجه به آخرت باید از درس‌خواندن، شغل خوب و آسایش دست بکشیم؟ نه! هدف‌های دنیوی هم ارزشمندند و به آن‌ها نیاز داریم. مسئله، جایگاه این هدف‌ها در زندگی است، نه کنارگذاشتن آن‌ها.

هدف فرعی یعنی هدفی که باید تابع هدف اصلی باشد؛ نه اینکه بی‌ارزش باشد. اگر رسیدن به پول و موقعیت ما را از انجام فرمان‌های خدا بازدارد، هدف فرعی را جای هدف اصلی نشانده‌ایم.

مثلاً دانش‌آموزی برای موفقیت در امتحان و داشتن آیندهٔ شغلی بهتر تلاش می‌کند. این تلاش خوب است؛ اما اگر برای نمرهٔ بالاتر تقلب کند، موفقیت درسی را بالاتر از درستکاری قرار داده است. راه درست، کنارگذاشتن درس نیست؛ باید برای موفقیت تلاش کند و فرمان خدا را هم زیر پا نگذارد.

پس قرار نیست میان دنیا و آخرت یکی را حذف کنیم؛ باید طوری برنامه بریزیم که هدف‌های اخروی اصل باشند و هدف‌های دنیوی در مسیر آن‌ها قرار بگیرند.

یک هدف، چند دستاورد

فرض کن می‌خواهی هم بدنت قوی‌تر شود، هم همکاری با دیگران را یاد بگیری و هم دوستان تازه‌ای پیدا کنی. شرکت در یک گروه ورزشی می‌تواند زمینهٔ رسیدن به چند خواسته را با هم فراهم کند. پس بعضی هدف‌ها فقط یک دستاورد ندارند؛ چند هدف کوچک‌تر را هم در خود جا می‌دهند.

در انتخاب هدف زندگی هم جامع‌بودن هدف مهم است؛ یعنی ببینیم آن هدف چه خوبی‌ها و کمالات دیگری را در بر می‌گیرد. هرچه هدف کامل‌تر و جامع‌تر باشد، با رسیدن به آن، به هدف‌های ارزشمند بیشتری هم می‌رسیم؛ نه اینکه فقط خواسته‌های بیشتری را کنار هم فهرست کنیم.

این همان نکته‌ای است که کتاب با این مصرع یادآوری می‌کند:

چون که صد آمد نود هم پیش ماست

پس هنگام مقایسهٔ هدف‌ها، فقط نپرس «این هدف به‌تنهایی چقدر ارزش دارد؟»؛ بپرس «رسیدن به آن، کدام هدف‌های ارزشمند دیگر را هم در بر می‌گیرد؟»

چرا خدا برترین هدف است؟

تا حالا شده چیزی را خیلی بخواهی، اما مدتی پس از رسیدن به آن، باز هم دنبال چیز بهتری باشی؟ مثلاً یادگرفتن یک مهارت، اشتیاقت را برای بیشتر دانستن بیدار کند. انسان فقط مقداری محدود از خوبی، دانایی و زیبایی را نمی‌خواهد؛ میل او به کمال، پایان مشخصی ندارد. به این ویژگی، بی‌نهایت‌طلبی می‌گوییم.

حالا اگر مقصد نهایی ما چیزی محدود باشد، چگونه می‌تواند این خواست پایان‌ناپذیر را پاسخ دهد؟ در نگاه این درس، خداوند سرچشمهٔ همهٔ خوبی‌ها و کمالات است؛ هر دانایی، زیبایی و مهربانی از او سرچشمه می‌گیرد. پس برترین هدف، روآوردن به خودِ این سرچشمه است، نه متوقف‌شدن در یکی از خوبی‌های محدود.

خداوند برترین هدف زندگی است، چون کمال او بی‌پایان است و می‌تواند پاسخ‌گوی بی‌نهایت‌طلبی انسان باشد. به همین دلیل، انتخاب او به‌عنوان هدف نهایی، به خواسته‌های گوناگون انسان جهت می‌دهد.

نزدیکی به خدا در دل زندگی

اگر دو نفر کنار هم نشسته باشند، آیا حتماً به هم احساس نزدیکی می‌کنند؟ نه؛ ممکن است از نظر مکانی نزدیک باشند، اما دل‌هایشان از هم دور باشد. پس هر نزدیکی‌ای به معنای کم‌شدن فاصلهٔ مکانی نیست.

تقرّب به خدا هم با جابه‌جاشدن در مکان به دست نمی‌آید. وقتی خدا را مقصد زندگی قرار می‌دهیم و انتخاب‌ها و رفتارمان را با فرمان‌های او هماهنگ می‌کنیم، در مسیر نزدیکی به او هستیم.

برای این نزدیکی لازم نیست از زندگی معمولی دست بکشیم. مثلاً کسی می‌تواند برای داشتن شغلی خوب درس بخواند، درآمد حلال به دست آورد، از نعمت‌های خدا لذت ببرد و بخشی از توان یا دارایی‌اش را برای کمک به دیگران به کار بگیرد.

پس انتخاب خدا، کنارگذاشتن دنیا نیست؛ مهم این است که چگونه از دنیا بهره ببریم و آن را در خدمت چه هدفی قرار دهیم.