خلاصه درس ۹ عربی هشتم؛ درسنامه و نکات مهم

عنوان «اَلسَّفْرَةُ الْعِلْمِيَّةُ» یعنی سفر علمی. برای یادگیری واژه‌های این سفر، آن‌ها را مثل وسایل چمدانت دسته‌بندی کن، نه اینکه فقط پشت سر هم حفظشان کنی.

وسایل شخصی: «مِنْشَفَة» حوله، «فُرشاة» مسواک و «مَعْجونُ أَسْنان» خمیردندان است. «أَسنان» یعنی دندان‌ها و مفردش «سِنّ» است.

خوراک و مکان: «فَطور» صبحانه، «غَداء» ناهار و «عَشاء» شام است. غذا را در «مَطْعَم» می‌خوریم؛ «مَلْعَب» هم زمین بازی است. جمع این دو، «مَطاعِم» و «مَلاعِب» است.

طبیعت: «مُحافَظَة» یعنی استان، «أَزْهار» گل‌ها و «شَلّال» آبشار؛ جمع آبشار «شَلّالات» است. برای توصیف رنگ‌ها هم «أخضَر» یعنی سبز، «أزْرَق» آبی و «فِضّيّ» نقره‌ای.

یک جفت واژهٔ کاربردی را هم به خاطر بسپار: «مَسموح» یعنی مجاز و «مَمْنوع» یعنی ممنوع. هنگام خواندن مقررات سفر، این دو معنای مخالف دارند.

حالا وارد داستان شویم. دانش‌آموزان دختر خوشحال‌اند، چون قرار است از شیراز به یاسوج بروند. «طالِبات» یعنی دانش‌آموزان دختر و «مَسرورات» یعنی خوشحال. در «لِأَنَّهُنَّ»، بخش «لِأَنَّ» دلیل را معرفی می‌کند: زیرا آن‌ها….

مدیر می‌گوید سفر پنج‌شنبهٔ هفتهٔ آینده آغاز می‌شود. «سَنَذْهَبُ» یعنی «خواهیم رفت»؛ در جملهٔ آغازین هم «سَوفَ يَذْهَبْنَ» از رفتن در آینده خبر می‌دهد.

برای فهم متن، سه نکتهٔ عملی را جدا کن: لباس مناسب لازم است چون هوای یاسوج سرد است؛ حولهٔ کوچک و بزرگ، مسواک و خمیردندان باید آماده شود؛ حضور در حیاط مدرسه ساعت هفت صبح است. «السّابِعَة» یعنی هفتم و در بیان ساعت، اینجا منظور ساعت هفت است.

اقامت سه روز، از پنج‌شنبه تا شنبه، طول می‌کشد. مثل برنامهٔ یک اردوی واقعی، زمان حضور، مدت اقامت و زمان بازگشت را جدا یادداشت کن تا با هم قاطی نشوند.

برای فهم پرسش‌های دانش‌آموزان، اول به واژهٔ پرسشی نگاه کن. این واژه به تو می‌گوید باید دنبال چه نوع پاسخی بگردی:

• «إلیٰ أَيْنَ؟»: به کجا؟ پاسخ، مقصد است: یاسوج و اطراف آن.
• «كَمْ يَوْماً؟»: چند روز؟ پاسخ، مدت است: سه روز.
• «مَتیٰ؟»: چه وقت؟ بازگشت، صبح یکشنبه ساعت هفت است.
• «بِمَ؟»: با چه چیزی؟ وسیلهٔ سفر، اتوبوس است.
• «أَيْنَ؟»: کجا؟ برای غذا، رستورانی تمیز و خوب؛ برای استراحت، هتل معلمان.

«هَلْ» پرسشی می‌سازد که می‌توان با بله یا نه به آن پاسخ داد. مدیر، همراه‌داشتن تلفن همراه را مجاز می‌داند و وجود سه زمین بازی را هم تأیید می‌کند.

در «بِمَ»، «بِـ» و «ما» به هم پیوسته‌اند. برای به‌خاطرسپردنش، تصور کن کنار اتوبوس ایستاده‌ای و می‌پرسی: «با چه چیزی می‌رویم؟»

پایان صفحه، چهار شکل فعل مضارع را می‌بینی: «يَفْعَلونَ»، «يَفْعَلْنَ»، «يَفْعَلانِ» و «تَفْعَلانِ». برای تشخیص آن‌ها، فقط معنی کار را نبین؛ توجه کن چه کسانی آن کار را انجام می‌دهند.

«هُمْ يَسْمَعونَ» یعنی آن‌ها می‌شنوند و برای جمع مذکر به کار می‌رود. «هُنَّ يَسْمَعْنَ» هم یعنی آن‌ها می‌شنوند، اما برای جمع مؤنث است. بنابراین ترجمهٔ فارسیِ دو جمله ممکن است یکسان باشد، ولی شکل عربی‌شان تفاوت دارد.

در کاربردِ سوم‌شخصِ دوتایی، «هُما يَفْعَلانِ» برای دو مذکر و «هُما تَفْعَلانِ» برای دو مؤنث است. «تَفْعَلانِ» با «أَنْتُما» نیز برای خطاب به دو نفر به کار می‌رود؛ پس ضمیر و موقعیت جمله مهم‌اند.

فعلاً دو تصویر ذهنی بساز: چند پسر که گوش می‌دهند، «هُمْ يَسْمَعونَ»؛ چند دختر که گوش می‌دهند، «هُنَّ يَسْمَعْنَ». این مقایسه کمک می‌کند پایان دو فعل را جابه‌جا نکنی.

فرض کن چند پسر و چند دختر، جداگانه به قرآن گوش می‌دهند. در فارسی برای هر دو گروه می‌گوییم «آن‌ها گوش می‌دهند»، اما عربی این دو گروه را از هم جدا می‌کند. برای گروه پسران، «هُمْ يَسْمَعونَ» و برای گروه دختران، «هُنَّ يَسْمَعْنَ» می‌آید. پس هنگام خواندن، هم ضمیر و هم پایان فعل را ببین: «ـونَ» در این نمونه با «هُمْ» و «ـنَ» با «هُنَّ» آمده است. فقط از روی ترجمۀ فارسی نمی‌توان تفاوت این دو را تشخیص داد.

حالا به‌جای یک گروه، فقط دو نفر را تصور کن. «هُما» یعنی «آن دو» و می‌تواند به دو پسر یا دو دختر اشاره کند. در نمونه‌های این درس، برای دو پسر می‌خوانیم «هُما يَجْمَعانِ» و برای دو دختر «هُما تَجْمَعانِ». هر دو فعل پایان «ـانِ» دارند، ولی حرف آغازشان فرق می‌کند. مثلاً دو پسر گل جمع می‌کنند و دو دختر برگ چای جمع می‌کنند. در این جمله‌ها، همراهی ضمیر و شکل فعل کمک می‌کند هم تعداد افراد و هم دختر یا پسر بودنشان را بفهمی.

اگر بخواهی بدانی کسی کاری را چگونه انجام می‌دهد، از «کَيفَ» استفاده می‌کنی. این واژه یعنی «چگونه»؛ پس پاسخ باید حالت یا شیوۀ انجام کار را روشن کند، نه زمان و مکان آن را. مثلاً در پاسخ به اینکه پسر چگونه از کلاس بیرون می‌رود، «سَريعاً» یعنی «با سرعت» می‌آید. دربارۀ پرسیدنِ دانش‌آموز دختر هم «مَسرورَةً» یعنی «با خوشحالی» به کار رفته است. در گفت‌وگوی روزمره، «کَيفَ حالُكَ؟» نیز حال مخاطب را می‌پرسد و می‌توان پاسخ داد «أَنَا بِخَيرٍ».

شاید «عِنْدَ» را به معنی «نزد» و «لِـ، لَـ» را به معنی «برای» بشناسی؛ اما در ترجمه نباید همیشه به همین معنی‌ها بچسبی. این واژه‌ها گاهی مالکیت را نشان می‌دهند. مثلاً «عِندَكَ صَديقٌ صادِقٌ» را روان می‌گوییم «دوستی راستگو داری». همچنین «لَنا مَكتَبَةٌ واسِعَةٌ» یعنی «کتابخانه‌ای وسیع داریم». برای ترجمه، اول صاحبِ چیز را پیدا کن و بعد ببین چه چیزی دارد. البته هر «عِنْدَ» یا «لِـ» الزاماً معنی داشتن نمی‌دهد؛ معنی کل جمله راهنمای توست.

برای پاسخ‌دادن به پرسش‌های سفر، اول واژهٔ پرسشی را پیدا کن؛ این واژه می‌گوید دنبال چه اطلاعاتی بگردی. «مَتىٰ» زمان، «مِن أَيِّ مُحافَظَةٍ» استانِ مبدأ، «إلىٰ أَينَ» مقصد و «بِمَ» وسیله را می‌پرسد. «كَيفَ» دربارهٔ چگونگی است؛ وقتی کنار «الْجَوّ» بیاید، حال‌وهوای هوا را می‌پرسد. «كَمْ يَوماً» تعداد روزها و «هَلْ» پاسخ بله یا نه می‌خواهد.

مثل برنامه‌ریزی یک اردوی واقعی، زمان، مقصد و وسیله را با هم اشتباه نکن. پاسخ کوتاه لازم نیست همهٔ جمله را تکرار کند. چون متن اصلی سفر در صفحه‌های فرستاده‌شده نیست، جزئیاتی مثل زمان سفر یا مجازبودن تلفن همراه را حدس نمی‌زنیم.

در ترجمه، فقط معنیِ کار را پیدا نکن؛ ببین چه کسی و چند نفر آن را انجام می‌دهند. «أُولٰئِكَ» برای اشاره به چند نفر در دور است؛ اسم و فعلِ پس از آن کمک می‌کنند دختر یا پسر بودنشان را تشخیص بدهی. پایان «ـونَ» در فعل‌های این تمرین با جمع مذکر و «ـنَ» با جمع مؤنث همراه است.

برای دو نفر، «هٰذانِ» اشاره به دو مذکر و «هاتانِ» اشاره به دو مؤنث دارد. مثلاً «هاتانِ الْبِنْتانِ تَجْلِسانِ» یعنی «این دو دختر می‌نشینند». در جمله‌های کتاب، «مِنْ صَفِّهما» را هم یک‌جا بفهم: «از کلاسِ آن دو». فارسی معمولاً این تفاوت‌های دختر و پسر را در خودِ فعل نشان نمی‌دهد.

برای ترجمهٔ جمله‌های تمرین، هر بخش را از روی معنایش در جمله بشناس. فعل مضارع معمولاً کاری در زمان حال یا آینده را بیان می‌کند. در جملهٔ دو خواهر، شنیدن در گذشته رخ داده، اما عمل‌کردن با فعل مضارع آمده است؛ پس همهٔ فعل‌های یک جمله لزوماً هم‌زمان نیستند. «لا» پیش از فعل‌های این تمرین نیز معنی را منفی می‌کند.

همین توجه به معنا در واژگان کمک می‌کند: «فُرْشاة» مسواک است، «مِنْشَفَة» حوله، «فَطور» صبحانه، «غَداء» ناهار و «عُشّ» لانه. با این واژه‌ها می‌توانی انتخاب‌ها و معنی‌های جدول را پیدا کنی. برای مکالمه هم پاسخ باید هم‌جنس پرسش باشد: «لِماذا» دلیل می‌خواهد و «إلىٰ أَينَ ذَهَبْتَ» مقصدِ رفتن در گذشته. بدون تصویرها و خانه‌های جدول، نام‌گذاری تصویرها و رمز نهایی را حدس نمی‌زنیم.

جدول ساختار را مثل نقشهٔ انتخاب فعل بخوان، نه فهرستی برای حفظ‌کردنِ بی‌معنا. نخست ضمیر را مشخص کن: «أَنا» من، «نَحْنُ» ما، «أَنتَ» توی مذکر و «أَنتِ» توی مؤنث است. برای نمونه، از فعل خواندن می‌گوییم: «أَنا أَقْرَأُ»، «نَحْنُ نَقْرَأُ»، «أَنتَ تَقْرَأُ» و «أَنتِ تَقْرَئينَ».

برای «او»، «هُوَ يَقْرَأُ» و «هِيَ تَقْرَأُ» داریم. دقت کن که شکلِ فعلِ «تو»ی مذکر و «او»ی مؤنث می‌تواند یکسان باشد؛ ضمیر یا بافت جمله کمک می‌کند. در جمع نیز پایان‌های فعل مهم‌اند: «أَنتُم» با «ـونَ»، «أَنتُنَّ» با «ـنَ» و «أَنتُما» با «ـانِ» می‌آید. پس فقط از روی اولین حرفِ فعل تصمیم نگیر.

در «نورُ السَّماءِ» همان مهارتِ شناخت واژه و فعل را برای فهم آیه‌ها به کار ببر. در بخش نخست، سخن از سجده‌کردنِ کسانی است که در آسمان‌ها و زمین‌اند و نیز خورشید، ماه، ستارگان، کوه‌ها و درختان. در بخش دوم، کسانی که همراه خدا معبود دیگری قرار می‌دهند، در آینده خواهند دانست؛ «سَوْفَ» نشانهٔ آینده است. بخش سوم می‌گوید دوستان خدا نه ترسی دارند و نه اندوهگین می‌شوند.

در صفحهٔ بعد، پیامِ آمرزشِ همهٔ گناهان و همراه‌بودن خدا آمده است. دقت کن: جمله‌ای که معنی «خدا با ماست» می‌دهد، فعل مضارع ندارد؛ هر جمله‌ای فعلِ آشکار ندارد. جدول نوشتنِ تکلیف در صفحهٔ آخر هم همین هماهنگیِ ضمیر و فعل را مرور می‌کند. برای تحقیق حیوانات، نام هر حیوان را همراه نشانی سوره و آیه ثبت کن؛ مثلاً می‌توانی از زنبور عسل آغاز کنی.

فرض کن در گروه کلاس دربارهٔ نوشتن تکلیف حرف می‌زنید: من می‌نویسم، تو می‌نویسی، او می‌نویسد. در عربی هم با عوض‌شدن شخص، شکل فعل تغییر می‌کند. برای شناخت این شکل‌ها، ضمیر و فعل را کنار هم ببین.

برای «من»، ترکیب أَنا + أَكتُبُ و برای «ما»، نَحنُ + نَكتُبُ را داریم. این دو شکل برای گویندهٔ دختر و پسر یکسان‌اند. «متکلّم» یعنی گوینده؛ «وحده» یعنی تنها و «مع‌الغیر» یعنی همراه دیگران.

وقتی با یک پسر حرف می‌زنی، أَنتَ + تَكتُبُ و با یک دختر، أَنتِ + تَكتُبينَ می‌آید. برای حرف‌زدن دربارهٔ یک پسر، هُوَ + يَكتُبُ و دربارهٔ یک دختر، هِيَ + تَكتُبُ داریم. دقت کن که «تَكتُبُ» مشترک است؛ ضمیر روشن می‌کند «تو» منظور است یا «او».

حالا تصور کن معلم با چند دانش‌آموز حرف می‌زند. به کسی که با او حرف می‌زنیم، مخاطب می‌گوییم. در فارسی برای دو نفر یا چند نفر می‌گوییم «شما»، ولی عربی شکل‌های جداگانه دارد.

برای چند پسر، أَنتُم + تَكتُبونَ و برای چند دختر، أَنتُنَّ + تَكتُبْنَ به کار می‌رود. هر دو را «شما می‌نویسید» ترجمه می‌کنیم، اما پایان فعل‌ها یکسان نیست: «ـونَ» با «أَنتُم» و «ـنَ» با «أَنتُنَّ» همراه شده است.

برای دقیقاً دو مخاطب، چه دو پسر و چه دو دختر، أَنتُما + تَكتُبانِ داریم. به حالت دو نفری «مثنّی» می‌گویند. پس هنگام انتخاب فعل، از خودت بپرس: با یک نفر حرف می‌زنم، دو نفر یا چند نفر؟ اگر چند نفرند، مذکّرند یا مؤنّث؟

اگر به جای حرف‌زدن با دانش‌آموزان، دربارهٔ آن‌ها حرف بزنیم، از شکل‌های غایب استفاده می‌کنیم. غایب در دستور زبان یعنی کسی که درباره‌اش حرف می‌زنیم؛ لازم نیست حتماً از ما دور باشد.

برای چند پسر، هُم + يَكتُبونَ و برای چند دختر، هُنَّ + يَكتُبْنَ داریم. هر دو در فارسی «آن‌ها می‌نویسند» معنی می‌دهند. برای دو پسر، هُما + يَكتُبانِ و برای دو دختر، هُما + تَكتُبانِ به کار می‌رود. ضمیر «هُما» مشترک است، ولی شکل فعل در این دو حالت تفاوت دارد.

یک شباهت مهم را به خاطر بسپار: «تَكتُبانِ» هم با «أَنتُما» می‌آید و هم با «هُما» برای دو دختر. پس معنی دقیق را از ترکیب ضمیر و فعل، و در صورت نیاز از بقیهٔ جمله، پیدا کن؛ نه فقط از ظاهر فعل.

جدول صفحهٔ ۱۲۵ چند چیز را کنار هم نشان می‌دهد: ضمیرِ جدا، ضمیرِ چسبیده به کلمه، فعل ماضی و فعل مضارع. برای استفاده از آن، اول ردیف شخص موردنظر را پیدا کن؛ بعد ستون موردنیازت را بخوان. لازم نیست همهٔ خانه‌ها را یک‌باره حفظ کنی.

مثلاً «هُنَّ» ضمیر جداست و «ـهُنَّ» می‌تواند به اسم بچسبد و معنی «آن‌ها» را در مالکیت برساند. این ضمیرِ چسبیده را با پایان فعل اشتباه نگیر؛ در «واجِبَهُنَّ» دربارهٔ صاحب تکلیف اطلاعات می‌گیریم، نه زمان انجام کار.

در تمرین صفحهٔ ۱۲۶ هم همهٔ فعل‌ها مضارع نیستند. «طَبَخْنَ» یعنی «پختند» و ماضی است، اما «يَأكُلْنَ» یعنی «می‌خورند» و مضارع است. پس برای فهم جمله، هم شخص و تعداد را بررسی کن، هم زمان فعل را؛ تنها دیدن «هُنَّ» کافی نیست.