خلاصه درس ۱ عربی دهم؛ درسنامه و نکات مهم

هر بار که می‌گویی «رفتم»، «رفتی» یا «رفتند»، شکل فعل را متناسب با انجام‌دهنده عوض می‌کنی. در عربی هم صیغه یعنی شکل فعل؛ این شکل به ما کمک می‌کند بفهمیم چه کسی کاری را انجام می‌دهد و یک نفر است، دو نفر است یا چند نفر.

جدول صفحهٔ پنجم چهار دسته را کنار هم گذاشته است: ماضی برای کار گذشته، مضارع برای کار حال یا آینده، امر برای درخواست انجام کار و نهی برای درخواست انجام‌ندادن آن. مثلاً برای خطاب به یک پسر، «فَعَلْتَ» یعنی انجام دادی، «تَفْعَلُ» یعنی انجام می‌دهی، «اِفْعَلْ» یعنی انجام بده و «لا تَفْعَلْ» یعنی انجام نده.

حالا مخاطب را یک دختر در نظر بگیر: شکل‌های امر و نهی به «اِفْعَلی» و «لا تَفْعَلی» تبدیل می‌شوند. برای چند پسر نیز «اِفْعَلوا» و «لا تَفْعَلوا» داریم. پس پیش از انتخاب فعل از خودت بپرس: با چه کسی حرف می‌زنم؟

در جدول این درس، امر و نهی برای مخاطب‌ها آمده‌اند؛ خالی‌بودن خانه‌های دیگر را با فراموش‌شدن پاسخ اشتباه نگیر.

لازم نیست نام‌های طولانی صیغه‌ها را هدف اصلی مطالعه قرار بدهی؛ مهم‌تر این است که ضمیر، فعل و معنا را به هم وصل کنی. جدول صفحهٔ ششم همین ارتباط را با ترتیبی منظم نشان می‌دهد.

ابتدا ردیف‌های کسانی می‌آید که درباره‌شان حرف می‌زنیم: «هُوَ، هُما، هُمْ» برای مذکّر و «هِیَ، هُما، هُنَّ» برای مؤنّث. بعد نوبت کسانی است که با آن‌ها حرف می‌زنیم: «أَنْتَ، أَنْتُما، أَنْتُمْ» و «أَنْتِ، أَنْتُما، أَنْتُنَّ». در پایان هم «أَنَا» و «نَحْنُ» قرار دارند. مثنّی یعنی دو نفر؛ بنابراین «هُما» یعنی آن دو و «أَنْتُما» یعنی شما دو نفر.

برای تمرین، هر ردیف را افقی بخوان: «هُمْ» با «فَعَلوا» و «یَفْعَلونَ» همراه می‌شود؛ «نَحْنُ» با «فَعَلْنا» و «نَفْعَلُ». بعضی شکل‌ها مشترک‌اند؛ مثلاً «تَفْعَلُ» هم برای «أَنْتَ» است و هم برای «هِیَ». اینجا جمله کمک می‌کند.

ضمیر منفصل جدا نوشته می‌شود، مثل «أَنَا». ضمیر متصل به واژه می‌چسبد؛ مثلاً در «کِتابُنا»، بخش «ـنا» یعنی «ما» و کل عبارت یعنی «کتاب ما». این دو ستون را هم همراه همان ردیف بخوان.

وقتی به‌جای نام خودت می‌گویی «من»، از ضمیر استفاده کرده‌ای. در عربی ضمیر منفصل جدا نوشته می‌شود؛ مثل «أَنَا» برای من و «نَحْنُ» برای ما. ضمیر متصل به واژه می‌چسبد؛ مثلاً «أُسْرَتی» یعنی خانواده‌ام.

برای یک مخاطب، «أَنْتَ / ـكَ» مذکّر و «أَنْتِ / ـكِ» مؤنّث است. برای یک نفر که درباره‌اش حرف می‌زنیم، «هُوَ / ـهُ» و «هِیَ / ـها» می‌آید.

برای جمع، این جفت‌ها را کنار هم ببین: «أَنْتُمْ / ـکُمْ»، «أَنْتُنَّ / ـکُنَّ»، «هُمْ / ـهُمْ» و «هُنَّ / ـهُنَّ». شکل‌های مؤنّث مخصوص گروه زنان یا دختران‌اند. برای دو نفر، چه مذکّر چه مؤنّث، «أَنْتُما / ـکُما» و «هُما / ـهُما» داریم. پس ضمیر هم شخص را نشان می‌دهد و هم می‌تواند تعداد و جنسیت را مشخص کند.

برای فهمیدن فعل، دو سؤال بپرس: چه کسی؟ چه زمانی؟ ماضی از گذشته خبر می‌دهد؛ «فَعَلْتُ» یعنی انجام دادم و «فَعَلْنا» یعنی انجام دادیم. مضارع معمولاً معنای حال می‌دهد؛ «أَفْعَلُ» یعنی انجام می‌دهم و «نَفْعَلُ» یعنی انجام می‌دهیم.

حرکت‌ها و پایان فعل مهم‌اند: «فَعَلْتَ» برای «تو»ی مذکّر و «فَعَلْتِ» برای «تو»ی مؤنّث است. در مضارع هم «تَفْعَلینَ» به یک مخاطب مؤنّث اشاره دارد.

برای دو نفر، «فَعَلا» و «فَعَلَتا» هر دو در فارسی «انجام دادند» ترجمه می‌شوند، اما عربی تفاوت جنسیت را نشان می‌دهد. همچنین «تَفْعَلُ» می‌تواند «تو انجام می‌دهی» یا «او، مؤنّث، انجام می‌دهد» باشد؛ ضمیر یا جمله به تشخیص معنی کمک می‌کند.

امر از مخاطب می‌خواهد کاری را انجام دهد؛ نهی از او می‌خواهد آن کار را انجام ندهد. برای یک پسر، «اِفْعَلْ» یعنی انجام بده و «لا تَفْعَلْ» یعنی انجام نده. برای یک دختر، شکل‌ها «اِفْعَلی» و «لا تَفْعَلی» هستند.

اگر مخاطب جمع مذکّر باشد، «اِفْعَلوا» و «لا تَفْعَلوا» می‌آید. برای جمع مؤنّث، «اِفْعَلْنَ» و «لا تَفْعَلْنَ» داریم. برای دو مخاطب نیز «اِفْعَلا» و «لا تَفْعَلا» به کار می‌رود.

مثلاً وقتی از چند هم‌کلاسی می‌خواهی بنویسند، می‌گویی «اُکْتُبوا». به پایان فعل دقت کن: معنای «انجام بده» یا «انجام نده» کافی نیست؛ باید بدانی مخاطب یک نفر است، دو نفر است یا یک گروه.

برای اشاره، اول فاصله و بعد تعداد و جنسیت را بررسی کن. برای یک نفر نزدیک، «هٰذا» با مذکّر و «هٰذِهِ» با مؤنّث می‌آید؛ مثل «هٰذَا الْفَلّاحُ» و «هٰذِهِ الْفَلّاحَةُ».

برای جمع انسان‌ها در همین مثال‌ها، «هٰؤُلاءِ» هم با مذکّر و هم با مؤنّث می‌آید. برای دو مذکّر، شکل‌های «هٰذانِ / هٰذَینِ» و برای دو مؤنّث، «هاتانِ / هاتَینِ» را می‌بینی. فعلاً کافی است آن‌ها را بشناسی و معنای «این دو» را بفهمی؛ علت تفاوت پایانشان موضوع این بخش نیست.

برای دور، «ذٰلِكَ» یعنی آن، برای مفرد مذکّر، و «تِلْكَ» یعنی آن، برای مفرد مؤنّث. «أُولٰئِكَ» نیز برای جمع مذکّر و مؤنّث، معنای «آن‌ها» می‌دهد.

در تمرین ترجمه، تنها خود فعل را نبین؛ واژه‌های پیش از آن هم در معنی نقش دارند. «سَـ» و «سَوْفَ» پیش از مضارع، آینده را نشان می‌دهند: «سَأَکْتُبُ» یعنی خواهم نوشت و «سَوْفَ نَکْتُبُ» یعنی خواهیم نوشت.

«ما» پیش از ماضی آن را منفی می‌کند؛ پس «ما کَتَبْتُمْ» یعنی ننوشتید. ترکیب «کانوا یَکْتُبونَ» نیز «می‌نوشتند» معنی می‌دهد و در ترجمهٔ فارسی ماضی استمراری است.

حالا به دام مهم «لا» برگردیم: «لا تَکْتُبْ» یعنی ننویس و نهی است؛ اما «هُنَّ لا یَکْتُبْنَ» یعنی آن‌ها نمی‌نویسند و مضارع منفی است. در دومی کسی دستور نمی‌دهد؛ فقط خبری منفی بیان می‌شود.

برای ترجمهٔ فعل، اول ببین جمله خبر می‌دهد یا از کسی می‌خواهد کاری انجام دهد. سپس به نشانه‌های زمان و منفی‌بودن توجه کن. «اُکْتُبْ» درخواست نوشتن از یک نفر است و «اُکْتُبوا» همین درخواست را از چند نفر بیان می‌کند؛ هر دو امرند.

«لا تَکْتُبْ» یعنی «ننویس» و نهی است؛ اما «لا یَکْتُبْنَ» دربارهٔ چند زن خبر می‌دهد که نمی‌نویسند، پس مضارع منفی است. بنابراین وجود «لا» به‌تنهایی برای تشخیص نهی کافی نیست.

«سَـ» و «سَوْفَ» پیش از مضارع، آینده را نشان می‌دهند. «ما» پیش از ماضی، آن را منفی می‌کند. ترکیب «کانوا» با مضارع نیز در این تمرین، کاری ادامه‌دار در گذشته را می‌رساند؛ در فارسی از ساختی مانند «می‌نوشتند» استفاده می‌کنیم.

در تمرین تعریف‌ها، دنبال واژهٔ راهنما بگرد: نور گرفتن از خورشید نشانهٔ ماه، یعنی «اَلْقَمَر» است. تودهٔ آسمانیِ باران‌زا به «اَلْغَیْم» یعنی ابر مربوط می‌شود. «اَلشَّمْس» خورشید، «اَلشَّرَرَة» جرقه، «اَلْفُسْتان» پیراهن زنانه و «اَلدُّرَر» مرواریدهاست. با این تطبیق‌ها، «اَلْأَنْعَم» واژهٔ اضافه می‌ماند.

بعد، در دسته‌بندی اسم‌ها، هم به اسم اشاره و هم به خود اسم نگاه کن. «تِلْكَ» در ترکیب کتاب با اسم مفرد مؤنث آمده است. «هٰذانِ» به دو مذکر و «هاتانِ» به دو مؤنث اشاره می‌کند. «صالِحونَ» جمع مذکر سالم و «فائزات» جمع مؤنث سالم است؛ ولی «أَصْدِقاء» جمع مکسر است، چون شکل مفردش تغییر کرده است. «هٰؤُلاءِ» به‌تنهایی جنسیت یا نوع جمع را مشخص نمی‌کند؛ واژهٔ همراهش را هم بررسی کن.

برای پیدا کردن وزن، حروف اصلی واژه را به‌ترتیب با «ف، ع، ل» جایگزین کن و شکل بقیهٔ واژه را نگه دار. در خانوادهٔ «ناصِر، مَنْصور، أَنْصار»، حروف اصلی «ن، ص، ر» است و وزن‌ها به‌ترتیب «فاعِل، مَفْعول، أَفْعال» هستند. خانوادهٔ «صَبّار، صَبور، صابِر» ریشهٔ «ص، ب، ر» دارد و وزن‌هایش «فَعّال، فَعول، فاعِل» است. تشدید را هم باید در وزن حفظ کنی.

برای تمرین معنی، واژه‌ها را جفت‌جفت یاد بگیر. هم‌معنی‌ها عبارت‌اند از: «رَقَدَ و نامَ»، «نور و ضِیاء»، «مُجْتَهِد و مُجِدّ». جفت‌های متضاد نیز این‌ها هستند: ارزان و گران، مردود و موفق، چپ و راست، فروش و خرید، آغاز و پایان، دور و نزدیک، زشت و زیبا، غمگین و شاد، ممنوع و مجاز. هنگام انتخاب پاسخ، فقط آشنابودن واژه کافی نیست؛ رابطهٔ معنایی را بررسی کن.

برای رسم ساعت، اول بخش ساعت و بعد مقدار دقیقه را بخوان. «وَ الرُّبْع» یعنی یک ربع از ساعت گفته‌شده گذشته است؛ پس دقیقه‌شمار روی سه قرار می‌گیرد. «وَ النِّصْف» یعنی نیم ساعت گذشته است و دقیقه‌شمار روی شش می‌ایستد.

اما «إلّا رُبْعاً» جهت فکر را عوض می‌کند: یک ربع تا ساعتِ نام‌برده باقی مانده است. بنابراین در «السّادِسَة إلّا رُبْعاً»، هنوز ساعت شش نشده؛ زمان، پنج و چهل‌وپنج دقیقه است و دقیقه‌شمار روی نه قرار می‌گیرد.

یادت باشد ساعت‌شمار هم حرکت می‌کند. در پنج و ربع کمی از پنج گذشته، در هشت و نیم میان هشت و نه است و در یک ربع مانده به شش، نزدیک شش قرار دارد.

حالا این مهارت‌ها را برای یک پژوهش کوچک به کار ببر: متنی کوتاه یا چند جملهٔ عربی دربارهٔ شگفتی آفریده‌های خدا پیدا کن و با کمک واژه‌نامهٔ عربی به فارسی ترجمه کن. لازم نیست متن دشوار یا طولانی باشد؛ متنی انتخاب کن که بتوانی معنی جمله‌هایش را توضیح بدهی.

اول موضوع و منبع را مشخص کن. بعد متن را یک‌بار کامل بخوان، فعل‌ها و واژه‌های آشنا را پیدا کن و فقط واژه‌های ناآشنا را جست‌وجو کن. از میان معنی‌های واژه‌نامه، معنای سازگار با جمله را بردار؛ مثلاً در عنوان‌های تصاویر، «شاطِئ» ساحل، «عَیْن» چشمه و «وادي» دره است.

در پایان، ترجمه را به فارسی روان بازخوانی کن و نام کتاب و صفحه یا نشانی صفحهٔ اینترنتی را بنویس. تصاویر کوه، ساحل، چشمه و دره می‌توانند برای انتخاب موضوع الهام‌بخش باشند.